Ang isang dating pangulo ng Republika ng Pilipinas, inaresto at “isinuko” sa isang banyagang hukuman sa loob lamang ng 14 na oras. Ang tanong: Bakit ganoon kabilis?

Ito ang sentro ng pambansang diskusyon at ng isang naglalagablab na pagdinig sa Senado, kung saan nagkaharap ang mga mambabatas at mga matataas na opisyal ng ehekutibo, kabilang ang mga kinatawan mula sa Department of Justice (DOJ) at Philippine Center on Transnational Crime (PCTC). Ang pagdinig na ito, na pinangunahan ni Senador Imee Marcos, ay hindi lamang isang pagtatanong tungkol sa legalidad; ito ay naging isang madamdaming paghaharap tungkol sa soberanya ng Pilipinas, ang karapatan ng isang mamamayan, at ang “best judgment” ng gobyerno na nagresulta sa paglayo ni dating Pangulong Rodrigo Duterte sa sarili niyang bayan.

Sa loob ng Senado, hindi malinaw ang sagot. Ang mga opisyal ng ehekutibo ay nagpalipat-lipat sa pagitan ng iba’t ibang legal na batayan: Una, ang obligasyon sa Interpol. Pangalawa, ang domestic na batas na Republic Act (RA) 9851 o ang Philippine Act on Crimes Against International Humanitarian Law. Ang pagkalito na ito ay nagbigay-daan sa mga mambabatas na magtanong: Alin ba talaga ang pinagbasehan? At bakit tila mas mahalaga ang pagmamadali kaysa sa pagiging malinaw at pagsunod sa tamang proseso?

Ang Bugso ng Legalidad: RA 9851 vs. Interpol Diffusion Order

Kinuwestiyon ni Senador Imee Marcos ang mga opisyal ng gobyerno kung bakit tila naguguluhan sila sa kanilang mga legal na depensa. Kung ang batayan ay RA 9851, tila nagpapahiwatig ito na maaaring arestuhin si Duterte kahit walang warrant mula sa hukuman ng Pilipinas, at kahit walang diffusion order mula sa Interpol, upang i-turnover sa International Criminal Court (ICC).

Ngunit nang paulit-ulit na tanungin, bumabalik ang mga opisyal ng PCTC at DOJ sa pagkakaroon ng diffusion order mula sa Interpol. Sabi ng isang kinatawan, nagkakabit ang dalawang ito—ang pagiging miyembro ng Interpol ay mahalaga, at ang RA 9851 ang batas na sumasaklaw sa sitwasyon [00:31]. Gayunpaman, binatikos ni Senador Marcos ang pagiging pabagu-bago ng depensa, na nagdulot ng matinding pagkalito at pagdududa: “Nakakalito po eh. Papalit-palit po tayo” [01:59].

Ang isyu ay lalong naging kumplikado nang ipaliwanag na ang Interpol diffusion order na dumating bandang alas-3:00 ng umaga [03:04] ay agad ipinahatid sa iba’t ibang law enforcement agencies, kabilang ang Philippine National Police (PNP) at National Bureau of Investigation (NBI). Ngunit mariing pinunto na ang buong operasyon ay isinagawa nang walang warrant of arrest na inisyu ng isang hukuman sa Pilipinas [04:12].

Dito pumapasok ang sentro ng legal na sagupaan: ang usapin ng administrative arrest at ang judicial process. Sa kaso ng extradition, kinakailangan pa rin ng local court na mag-enforce ng warrant, kahit may warrant na mula sa dayuhang hukuman. Kaya naman, ang tanong ni Senador Marcos, pinapahintulutan ba ng RA 9851 ang isang administrative arrest na hindi dadaan sa hukuman, at ginawa pa sa loob lamang ng maikling panahon?

Ang ‘Best Judgment’ Laban sa Konstitusyon at Due Process

Ang tugon mula sa panig ng ehekutibo, partikular mula sa DOJ, ay nakasentro sa katotohanang ang kasong ito ay isang “case of first impression” [04:43] at walang tiyak na rekord kung ano ang “tama” sa sitwasyong ito. Ayon sa opisyal, ang kanilang pagkilos ay batay sa “paningin na nagpapatupad ng batas” at sa Section 17 ng RA 9851.

Ngunit ang pinakakontrobersyal na bahagi ay ang pagdepensa sa kanilang desisyon na isagawa ang “surrender” route sa halip na ang extradition route.

Sa dokumento mismo ng Interpol, sinabi na ang aksyon na gagawin ay: “locate an arrest with a view to extradition” [08:17]. Maliwanag na extradition ang nakasaad, hindi surrender.

Iginiit ng opisyal ng DOJ na hindi na magaganap ang extradition dahil umatras na ang Pilipinas sa ICC, at wala nang treaty na sumasaklaw sa proseso. Kaya naman, ayon sa kanila, ang tanging natitirang “option” na binigay ng batas sa executive department ay ang “surrender” [12:34]. Sa gitna ng pagdududa at legal na argumento, ang pinaka-depensa ng ehekutibo ay ito: “Yun po yung aming paningin ng pinakamabuting gawin under the circumstances for our country. Yun po ang aming tingin. Ang tama naming ginawa” [13:54].

Ang “best judgment” na ito ng isang departamento ay tila tinututulan ang pangangailangan na dumaan sa lokal na hukuman, isang bagay na itinuturing ng mga Senador na pag-iwas o pagbalewala sa karapatan ng isang Pilipino sa due process at panghukuman.

Sinabi pa ng isang Senador (na dating DFA Secretary) na ang pinakamahalaga ay garantiyahan ang mga Pilipino na kung maglalabas man ng warrant ang ICC, dadaan muna sila sa hukuman ng Pilipinas [16:17]. Pinayuhan niya ang ehekutibo na ang “safer option” ay hayaang magdesisyon muna ang Korte Suprema, upang hindi ma-deny ang kalayaan ng sinumang Pilipino nang walang rewind o pagkakataong makabalik pa [18:45].

Ang Emotional na Panawagan ni Senador Bato: “Bring Him Home”

Ang legal na pagtatalo ay lalong nag-alab nang magbigay ng kanyang emosyonal na pahayag si Senador Ronald “Bato” Dela Rosa.

Hindi lang niya kinuwestiyon ang legalidad, kundi ang moralidad at pagmamadali ng gobyerno. Tinawag niyang isang “clearing violation of due process” ang buong insidente [22:54]. Ang aksyon ay ginawa sa loob lamang ng 14 na oras—”Mas mabilis pa sa 4″ [23:16].

Lalo siyang nagduda dahil walang “red notice” mula sa Interpol, ayon sa kanilang pagkakadiskubre. Kung hindi kinikilala ng gobyerno ang ICC, bakit binigyan ng pansin ang arrest warrant nila? [22:26]. Mas matindi pa, ipinunto niya na may daan-daang Pilipino na may red notice o arrest warrant mula sa Interpol na hindi pinapansin, ngunit pagdating kay Duterte, “walang isang araw bilis ninyong inaresto” [24:02].

Ang katanungan ni Senador Dela Rosa ay umabot sa sukdulan ng damdamin: “Maibabalik pa ba si Tatay Digong o sadya ninyo talaga siyang inilayo dito sa ating bansa?” [24:23]. Ang panawagan niya ay malinaw at mariin: “Bring him home!” [24:41].

Nagbigay siya ng isang nakakaantig na paglalarawan sa kalagayan ni dating Pangulong Duterte. Inilarawan niya si Digong na “Harmless at fragile na po si Tatay Digong” [26:36], hirap na maglakad, magtali ng sintas at medyas. “Hindi na siya dapat ipinilit ilayo at dinala sa ibang bansa” [26:36]. Ang kalungkutan ay makita ang isang taong “binigay ang lahat para sa atin, ngayon ay mag-isa na po sa isang kwarto sa banyagang bansa” [27:04].

Ang huling punto ni Senador Dela Rosa ay tungkol sa prinsipyo. Hindi ito tungkol sa iisang tao, kundi sa pagkakakilanlan ng Pilipinas bilang isang sovereign nation [28:26]. “It is for the Filipinos to judge if he has done his job effectively as president of this country. Pilipino po ang dapat humusga kay Tatay Digong” [27:54].

Ang Hamon sa Soberanya at Korte Suprema

Ang pagdinig na ito ay naglantad ng isang malaking bitak sa pagitan ng executive at legislative branches ng gobyerno. Kung mayroon man itong napatunayan, ito ay ang kawalan ng malinaw na protocol kung paano haharapin ng Pilipinas ang mga internasyonal na obligasyon pagkatapos nitong umalis sa ICC.

Ang pagdepensa ng ehekutibo sa kanilang “best judgment” at ang patuloy na pag-iwas na magbigay ng tiyak na sagot, sa kadahilanang ang kaso ay nasa sub judice na ng Korte Suprema [17:48], ay nagpapahiwatig na ang isyung ito ay talagang “case of first impression” na nangangailangan ng desisyon mula sa pinakamataas na hukuman.

Ngunit ang mga senador ay naninindigan na anuman ang mangyari, ang Saligang Batas, ang Bill of Rights, at ang karapatan pang tao ay dapat na mangingibabaw sa lahat [19:43]. Ang pagmamadali ng gobyerno at ang pagpili sa surrender route ay naglagay sa alanganin sa dignidad ng isang dating pangulo at sa judicial independence ng bansa.

Ang tanong na nananatili ay ang pinakamahalaga: Ano ba ang nalabag na batas? At higit sa lahat, maibabalik pa ba si Tatay Digong sa bansa? Ang huling pag-asa ng bansa ay nakasalalay na ngayon sa Korte Suprema, na inaasahang magbibigay ng “guidelines” kung paano dapat kumilos ang ehekutibo sa mga ganitong sitwasyon sa hinaharap [18:02]. Hangga’t wala pang desisyon, mananatiling nakasabit ang soberanya ng Pilipinas at ang kapalaran ni dating Pangulong Duterte sa mga kamay ng “best judgment” na pinagdedebatehan ngayon ng buong bansa.

Full video: