Sa Gitna ng Sigwa: Isang Walang-Kupasing Pagtutuos sa Kongreso na Sentro ang War on Drugs, Kamatayan, at ang Kuko ng ICC

Nagbabadya ng isang makasaysayang yugto ang kasalukuyang diskurso sa pulitika ng Pilipinas, habang ang isang mainit at emosyonal na pagdinig sa Kongreso ay naging entablado ng matinding sagupaan ng paniniwala, pananagutan, at batas. Ang dating Pangulo, si Rodrigo Roa Duterte, na sentro ng kontrobersyal na War on Drugs, ay humarap sa komite upang sagutin ang mga tanong na hindi lamang pampulitika kundi may malalim na implikasyong kriminal. Ang pagdinig na ito, na bumaling sa usapin ng pagbabalik ng death penalty hanggang sa isyu ng hurisdiksyon ng International Criminal Court (ICC), ay naglantad ng mga natatagong sugat at nagbigay-daan sa mga pahayag na kailanman ay hindi malilimutan.

Ang Pundasyon ng Debate: Kamatayan at Katarungan

Nagsimula ang pagdinig sa seryosong diskusyon tungkol sa muling pagpataw ng parusang kamatayan o death penalty. Mariing binigyang-diin ni dating Senador Leila de Lima [00:45] ang kanyang matatag na posisyon laban dito, binabanggit ang mga seryosong dahilan na lampas sa simpleng moralidad. Una, ang pangako ng Pilipinas bilang isang state party sa Second Optional Protocol to the International Covenant on Civil and Political Rights [01:20], na nagtatakwil sa pagbabalik ng parusang kamatayan. Ang paglabag dito ay hindi lamang paglabag sa kasunduan kundi sa sarili nating pangako sa komunidad ng mga bansa.

Ngunit ang mas matinding punto ay ang kritikal na pagpuna sa sistema ng hustisya. Ayon kay De Lima [02:02], ang sistema ay “insufficient, weak, at inefficient,” o kulang, mahina, at hindi epektibo. Sa isang sistemang may “documented cases of erroneous convictions and erroneous executions” [02:44], ang pagpataw ng parusang kamatayan ay hindi pagresolba sa krimen kundi pagpaparusa sa inosente. Dagdag pa, sinipi ang mga pag-aaral na nagpapatunay na ang death penalty ay hindi kailanman naging epektibong deterrent sa krimen [03:15]. Ang diskusyon ay nagpinta ng isang malinaw na larawan: bago pa man pag-usapan ang War on Drugs, kailangan munang itama ang pundasyon ng katarungan.

Ang Paglipat ng Atensyon: Mula sa Kalye Tungo sa Customs

Ang tensyon ay biglang tumaas nang mag-interject si dating Senador Antonio Trillanes IV, na nagtanong sa tunay na intensiyon ng War on Drugs [04:42]. Ayon kay Trillanes, ang digmaan sa droga ay nagtatrabaho sa isang maling assumption na ito ay “seroso at honest to goodness.” Tila nagmumungkahi si Trillanes na ang kampanya ay hindi tungkol sa pagpapababa ng krimen kundi isa lamang “form of social control” [05:08].

Ang pag-atake ni Trillanes ay bumaling sa mga alegasyon ng malalaking kargamento ng iligal na droga na nakalusot sa Bureau of Customs noong panahong iyon. Binanggit niya ang mga kaso ng $11 billion at P6.4 billion na shabu [06:28] na pinayagang makapasok, na nagbibigay ng implikasyon na habang pinupuntirya ng War on Drugs ang mga maliliit na gumagamit at tulak sa lansangan—ang tinatawag na “war on the poor” [12:25]—ang malalaking sindikato ay malayang nakapagpapasok ng kontrabando sa bansa. Ang pagdududa ni Trillanes ay matindi: paanong ang isang gobyernong seryoso sa laban sa droga ay papayag na ang bilyun-bilyong halaga ng iligal na substansiya ay makapasok sa sarili nitong pintuan? Ang tanong na ito ay nagpalalim sa emosyonal na dibisyon sa pagitan ng mga tagasuporta at kritiko ng dating administrasyon.

Ang Depensa at ang Kontrobersyal na DDS

Nang tanungin na si Duterte, lumitaw ang isa sa pinakamainit na isyu: ang akusasyon ng Davao Death Squad (DDS). Sa harap ng paulit-ulit na pagtatanong, matapang siyang sumagot na handa siyang makipagtulungan at sagutin ang mga tanong, maliban sa isang isyu.

Nang direktang tanungin tungkol sa Davao Death Squad [13:36], mariing binaliktad ni Duterte ang terminolohiya, na iginiit na ang DDS ay nangangahulugang “Davao Development System” [13:56]. Nagbigay siya ng isang legal na challenge sa mga nag-aakusa, na nagtatanong kung may matatagpuan silang ebidensya ng pag-iral nito sa civil register. Ang pagtanggi na ito ay nagpapakita ng kanyang paulit-ulit na depensa laban sa mga akusasyon ng pagpatay.

Ngunit ang pinakatampok sa bahaging ito ay ang palitan ng salita tungkol sa due process [16:21]. Nang ang isang mambabatas ay nagpahayag ng pag-asa na si Duterte ay haharap sa hustisya, mariin siyang sumagot: “I am not an accused” [16:39]. Ang argumento ay binalikan ng mga legal na resource person, tulad ni Attorney Jo-Ann De Venecia [17:02], na nagpaliwanag sa mga karapatan ng isang akusado—karapatan sa isang patas na paglilitis, due process of law, at ang presumption of innocence. Ang palitan ay nagbigay-diin sa pangunahing punto: ang kaso ni Duterte ay hindi na isang pampulitikang isyu lamang kundi isang seryosong usapin ng batas kriminal.

Ang Harapan sa ICC: Hurisdiksyon at Ang Prinsipyo ng Pananagutan

Ang pinakamalaking bahagi ng pagdinig ay binalangkas sa paligid ng International Criminal Court (ICC) at kung mayroon pa ring hurisdiksyon ang korte sa Pilipinas [20:04]. Ito ay hindi lamang isang legal na debate kundi isang emosyonal na pagtutuos sa pagitan ng soberanya ng bansa at ng pandaigdigang hustisya.

Ipinaliwanag ni Atty. Neri Colmenares, abogado ng mga biktima, ang dalawang pangunahing dahilan kung bakit mayroon pa ring hurisdiksyon ang ICC [34:35]. Una, ang Article 127 ng Rome Statute na nagsasabing ang hurisdiksyon ng ICC ay nagpapatuloy kahit na ang isang bansa ay nag-withdraw, basta’t ang proseso ay nagsimula bago maging epektibo ang pag-alis [34:44]. Dahil nag-umpisa ang mga kaso noong 2017, at ang withdrawal ay naging epektibo lamang noong Marso 2019, ang hurisdiksyon ay nananatili. Sinundan pa ito ng pagbanggit sa desisyon ng Korte Suprema ng Pilipinas sa kasong Pangilinan vs. Cayetano [39:38], na nagpapatunay na ang pag-alis sa Rome Statute ay hindi nagtatanggal ng mga obligasyon sa mga krimeng ginawa habang miyembro pa ang Pilipinas.

Ikalawa, binanggit ang Complementarity Clause [35:33]. Ito ay nagsasabing hindi makikialam ang ICC kung ang bansa ay “genuinely investigating or prosecuting” ang akusado. Ngunit, dahil sa “inability or unwillingness” ng Pilipinas na maghatid ng katarungan [36:38], ang ICC ay may karapatang magpatuloy sa imbestigasyon.

Higit sa hurisdiksyon, iginiit ni Colmenares ang konsepto ng conspiracy at principal by indispensable cooperation [25:57]. Ipinaliwanag niya na ang guilt ay personal, ngunit hindi ito nangangahulugang kailangan mong personal na bumunot ng baril [26:15]. Ang pagpaplano, pag-oorganisa, at paglikha ng isang “state policy to neutralize whomever he identified as so-called enemies of the State” [23:14] sa ilalim ng War on Drugs ay sapat na upang maituring na may personal na pananagutan, lalo na’t ang krimen ay widespread and systematic [27:35]—ang batayan ng “Crimes Against Humanity.”

Ang Depensa: Pagtutol at Pagpuna sa Desisyon ng ICC

Sa kabilang banda, ipinahayag ni Atty. Melchor Valmonte, legal na kinatawan ni Duterte, ang kanilang matinding pagtutol. Ang kanilang pangunahing argumento [43:00] ay umiikot sa isang detalye ng proseso: ang kawalan ng imbestigasyon na ginawa ng ICC sa loob ng isang taong grace period matapos ang opisyal na notipikasyon ng withdrawal noong 2018.

Idinagdag pa ni Valmonte ang isang mapangahas na pahayag tungkol sa desisyon ng pre-trial chamber ng ICC noong 2021 [44:21]. Ayon sa kanya, ang desisyon na ipagpatuloy ang imbestigasyon ay kinuha sa pamamagitan ng 3-2 vote, at iginiit niya na ang tatlong justice na pumanig sa pagpapatuloy ay hindi man lamang nagbigay-diin o nagdesisyon sa isyu ng jurisdiction [45:00]. Sa kanilang pananaw, hanggang sa kasalukuyan, wala pa ring pinal na pasya ang ICC na nagpapatunay ng kanilang karapatang makialam. Ang palitan ng mga abogado ay nagtapos na may hindi pa rin natapos na legal na sigalot sa loob ng komite.

Ang Pinakamabigat na Pag-amin at Ang Handaang Humayo

Sa gitna ng legal na kaguluhan, dumating ang pinakamabigat na pahayag mula mismo kay Duterte. Nang tanungin, muli niyang inulit ang kanyang paninindigan: “I take full legal responsibility on the policy and the implementation of the War on Drugs” [30:10]. Ang pahayag na ito, na binitawan sa isang pormal na pagdinig, ay nag-ambag sa ebidensya na ginagamit ng mga abogado ng biktima sa ICC, na nagsabing ang admission na ito ay “could serve well in the investigation” [30:48].

Ngunit ang umagaw ng atensyon ay ang kanyang mapaghamong pahayag tungkol sa International Criminal Court (ICC). Sa huling bahagi ng pagdinig, mariing sinabi ni Duterte na “I’m waiting for the warrant of arrest of the ICC” [08:43]. Ito ay nagpahiwatig ng kanyang kahandaan, o kahit paano, ng kanyang pagtanggap sa posibilidad na siya ay isasailalim sa pandaigdigang hustisya.

Ang kanyang paninindigan ay lalo pang pinalakas ng pahayag ni Executive Secretary Lucas Bersamin [31:56], na sinipi ni Congressman Bongalon, na nagsabing hindi sasalungatin ng administrasyong Marcos ang Interpol kung magsisilbi ito ng warrant of arrest ng ICC. Ang pahayag na ito ay nagpapakita ng isang malaking pagbabago sa posisyon ng gobyerno [32:47], na nagpahiwatig ng kooperasyon sa internasyonal na komunidad at nagbigay ng hudyat sa nalalapit na pagresolba ng kaso.

Pagtatapos: Ang Landas ng Pananagutan

Ang pagdinig na ito ay nagtatapos hindi sa isang resolusyon, kundi sa isang matapang na hamon: ang War on Drugs ay hindi lamang isang pulitikal na kampanya kundi isang kasong sumasailalim sa pandaigdigang pagsusuri. Mula sa mga debate tungkol sa kahinaan ng lokal na sistema ng hustisya, hanggang sa paglilinaw ng teknikal na legalidad ng hurisdiksyon ng ICC, bawat sandali ng pagtutuos ay nagbigay ng mas malalim na kahulugan sa konsepto ng pananagutan. Sa pag-amin ni Duterte ng full legal responsibility [30:10] at sa pagbabago ng posisyon ng kasalukuyang gobyerno, ang Pilipinas ay nakatayo sa isang mahalagang sangandaan. Ang katotohanan ay lumalabas, at ang hustisya, gaano man ito katagal, ay tila unti-unti nang humahakbang.

Full video: