Ang Huling Babala ng Senado: Si Senyor Agila at ang Nakatakdang Paglipat sa Supermax, Isang Sulyap sa Malalim na Sugat ng Sistema ng Hustisya

Isang Senaryo ng Krisis: Mula Sitio Kapihan Patungo sa Bilibid

Ang pangalan ni Jey Rence Quilario, na mas kilala bilang “Senyor Agila,” ay patuloy na gumugulo sa tahimik na tanawin ng Sitio Kapihan sa Socorro, Surigao del Norte. Bilang lider ng Socorro Bayanihan Services Incorporated (SBSI), nahaharap siya ngayon sa matitinding alegasyon na nagbunsod ng mainit at emosyonal na pagdinig sa Senado. Sa mga paratang na kinabibilangan ng pang-aabuso sa mga bata, pagbuo ng pribadong hukbo, at pagpigil sa edukasyon ng mga menor de edad, ang isyu ay hindi na lamang usapin ng lokal na komunidad kundi isang malalim na krisis sa pambansang hustisya at karapatang pantao.

Sa kabila ng mga seryosong paratang, nananatili ang mga miyembro ng SBSI sa Sitio Kapihan, na patuloy na nagpapamalas ng matibay na pananampalataya sa kanilang lider, ayon sa mga ulat mula sa task force. Ngunit ang pagtanggi ni Senyor Agila at ng kanyang mga tagapayo sa mga alegasyon ay tila hindi na sapat para supilin ang mabilis na pag-usad ng imbestigasyon. Sa gitna ng pagdinig, naging malinaw ang mensahe: ang mga lider ng SBSI, kabilang sina Mamerto Galena, Jannes Ahok, at Karen Sanico, ay nasa bingit ng paglipat sa pinakabantay-saradong pasilidad ng bansa—ang Bilibid.

Ang Kagawaran ng Hustisya (DOJ), sa pamumuno ni Secretary Jesus Crispin Remulla, ay naglatag na ng estriktong timeline. Target nilang tapusin ang paunang imbestigasyon (PI) ng kaso sa kalagitnaan ng Nobyembre, isang deadline na naglalagay ng matinding pressure sa mga akusado. Ang pagpapatibay ng kanilang mga kaso ay lalong pinatindi ng paglabas ng mga bagong saksi. Ayon kay Senador Risa Hontiveros, ang siyam na menor de edad na dating miyembro at tumakas mula sa SBSI, na tinawag ng mga senador na isang “kulto,” ay nasa ligtas na kustodiya na ng Inter-Agency Council Against Trafficking (IACAT). Apat na adults din ang nasa ilalim na ng pangangasiwa ng task force.

Ang pag-asa ay nakasentro sa pagtutulungan ng mga dating miyembro. Binigyang-diin ni Hontiveros ang pangangailangang sabihin ng mga ito ang katotohanan sa susunod na pagdinig upang makamit ang katarungan. Sa kabilang banda, nagbigay ng mariing babala si Senador Robinhood Padilla: kung magpapatuloy ang mga akusado sa pagsisinungaling, tiyak na aabot sila sa deadline ng Nobyembre. Mayroong pag-asa para sa “pagiging mabait” ng komite kung titigil sila sa pagsisinungaling, ngunit ang kapalaran nila ay nakatakda na sa Bilibid kung mapapatunayan ang kanilang pagkakasala.

Ang Krisis sa Sangkatauhan: Walang Mauuwian

Ngunit ang kaso ng SBSI ay lumalampas sa usapin ng kriminalidad at parusa. Nagbabala ang mga opisyal sa isang posibleng “krisis sa sangkatauhan” na nakaambang sumambulat sa Surigao. Karamihan sa mga miyembro ng SBSI ay ibinenta na ang kanilang mga bahay at ari-arian. Kung sakaling sabay-sabay silang umalis sa Sitio Kapihan, wala na silang babalikan o mauuwian.

Ang sitwasyong ito ay nagpapakita ng isang trahedya. Habang hinahanap ng hustisya ang mga salarin, kailangan ng lokal na pamahalaan ang kagyat na tulong upang pangalagaan at kalingain ang mga biktima at ordinaryong miyembro na hindi sangkot sa krimen, subalit nabiktima ng pangako o ng matinding pananampalataya. Ang kalunos-lunos na kalagayan ng mga miyembro na “walang mauuwian” ay nagpapatunay sa lalim ng pinsalang idinulot ng itinuturing na “kulto” sa kanilang buhay at pamilya. Hindi sapat na parusahan ang lider; kailangang tugunan ang humanitarian fallout nito.

Mula Kulto Patungo sa Supermax: Ang Reporma sa Bilangguan

Ang pagtalakay sa posibleng kulungan ni Senyor Agila sa Bilibid ay naging isang matalas na transisyon sa mas malawak at mas kritikal na isyu: ang malawakang reporma sa sistema ng koreksiyon at bilangguan sa Pilipinas, lalo na ang pagtatatag ng Super Maximum Security Prison, o Supermax.

Inilahad ni Secretary Remulla at ng Director General ng Bureau of Corrections (BuCor) ang kanilang plano na itayo ang Supermax at mga Regional Prisons. Mayroon na anilang legal na batayan para sa mga pasilidad na ito. Ang Supermax ay idinisenyo para sa “high-level offenders”—mga drug lord at mararahas na nagkasala (violent offenders). Partikular na tinukoy ang mga nahatulan ng reclusion perpetua o habambuhay na pagkakakulong dahil sa “karumal-dumal na krimen” (heinous crimes) tulad ng murder, rape, kidnapping for ransom, at high-level drug dealing.

Ang rason sa likod ng Supermax ay nakakagulantang. Kahit sa loob ng Maximum Security Compound, na may populasyong humigit-kumulang 27,000 bilanggo, ang mga kriminal ay may kakayahan pa ring magpatuloy ng kanilang masasamang gawain. Ayon sa mga opisyal, ang mga drug lord, sa pamamagitan lamang ng isang telepono, ay patuloy na nagpapakalat ng droga sa buong bansa. Kaya naman, ang Supermax ay idinisenyo upang maging isang pasilidad na makakapigil sa mga ganitong gawain—isang estruktura na mas mataas pa sa kasalukuyang maximum security.

Ang Krisis ng Kontrol: Prizonero, Hindi Gwardiya, ang Naghahari

Ang pagtalakay sa Supermax ay nagbunsod ng paglalahad ng nakakagimbal na kalagayan ng kasalukuyang mega-prisons tulad ng Muntinlupa. Inamin mismo ng mga opisyal na sa laki ng mga pasilidad at kawalan ng sapat na manpower (guard-to-inmate ratio), ang mga preso na mismo ang nagkokontrol sa sistema. Nagsisimula na ang mga gang at organisasyon sa loob upang sila ang magdikta ng takbo ng buhay sa kulungan. May mga pagkakataon pa raw na may nawawalang tao, at ang mga preso ang tinatanungan kung saan naroon ito.

Ang kalagayan ng overpopulation ay lalong nagpapalala sa sitwasyon. Ayon sa Director General, higit sa 52,000 ang kasalukuyang populasyon ng bilangguan, at ang occupancy rate sa karamihan ng mga penal farm ay umaabot na sa mahigit 100%, kung hindi man 250%. Ang ganitong kalagayan ay hindi lamang isyu ng kaligtasan kundi usapin din ng karapatang pantao.

Bilang tugon, ipinaliwanag na ang konsepto ng Regional Prisons ay sumusunod sa pandaigdigang trend sa penology—ang pagtatayo ng mas maliliit na kulungan (maximum na 1,500 hanggang 2,000 katao) upang mapanatili ang kontrol at mas mapadali ang rehabilitasyon. Ang paglipat sa mga rehiyonal na bilangguan ay maglalapit din sa mga bilanggo sa kanilang mga pamilya, na mahalaga para sa kanilang pagbabagong-buhay at pagbabalik sa lipunan.

Ayon kay Senador Bato dela Rosa, sa kanyang karanasan bilang dating pinuno ng BuCor, ang pagkontrol sa mga bilanggo ay nangangailangan ng “kamay na bakal” at “matibay na pananampalataya.” Binanggit niya na sa kabila ng pagiging “pinakamahirap na kulungan sa mundo,” ang sistema ay naging “kakaiba” dahil ang mga preso ang nagpapatakbo. Gayunpaman, binigyang-diin din niya ang paradox na may mga matatandang bilanggo na ayaw nang umalis sa Bilibid dahil dito na sila “sanay” at wala na silang mauuwian—isang malungkot na patunay na ang kulungan ay naging huling kanlungan na para sa ilan.

Ang Panawagan para sa Karapatang Pantao at Kalinga

Ang talakayan ay nagtapos sa isang mapanuring panawagan. Ipinaalala ng Chairman na ang mga bilanggo, kasama ang mga bata, ay itinuturing na “walang boses” (voiceless) sa lipunan, at hindi sila dapat abusuhin o kalimutan. Ang parusa sa kanila ay ang deprivation of liberty lamang—hindi ang pagkuha sa kanilang lahat ng karapatan o sangkatauhan.

Binigyang-diin ang pangangailangang pag-isipan kung masyado bang marami ang ginagawang kriminal na gawain at kung masyado bang mabigat ang parusa. Aniya, ang 10 taon sa bilangguan ay “impierno na,” lalo na sa kalagayan ng mga kulungan sa bansa. Ang paraan kung paano tinatrato ang mga bilanggo ay sumasalamin sa kalidad ng ating lipunan.

Ang kaso ni Senyor Agila at ng SBSI ay naging mitsa upang muling suriin ang pangangailangan para sa hustisya sa Pilipinas—hindi lamang ang hustisya para sa mga biktima ng kulto, kundi pati na rin ang hustisya sa loob ng mga bakod ng kulungan. Sa gitna ng deadline ng DOJ para sa preliminary investigation at ang paghahanda para sa Supermax, ang bansang Pilipinas ay humaharap sa isang pagkakataon upang itama ang mga malalim na pagkakamali ng sistema at itatag ang isang sistema ng koreksiyon na tunay na nagpaparusa, nagbabago, at nag-aalaga. Higit sa paglipat ni Senyor Agila sa Bilibid, ang kailangan ay isang malawakang pagbabago na magbabalik sa kontrol ng estado at magbibigay ng dignidad sa bawat mamamayan, maging sila man ay nasa labas o nasa loob ng rehas.

Full video: