Sa Gitna ng Pambansang Pagtitiwala: Ang Nag-aalab na Pagtutuos sa Kongreso Tungkol sa Confidential Fund at Lihim na Lifestyle Checks

Naging mainit ang bulwagan ng Kongreso. Sa isang pagdinig na nakatuon sa paglilinaw, lumabas ang isang matinding pagtutuos na naglantad ng mga sensitibong tanong tungkol sa accountability, transparency, at ang pinakamahalaga—ang paggugol ng Confidential Fund (CF) ng bayan. Sa isang sulok, matapang na nagtanong si Congresswoman Franz Castro, ang boses ng pagdududa, humihingi ng konkretong patunay at pagsunod sa batas. Sa kabilang dako naman, mariin at may ngiti, ngunit may bahid ng pagkadismaya, ang Ombudsman, na nagbigay ng isang pambihirang depensa na humamon sa tradisyonal na konsepto ng liquidation, lalo na sa larangan ng intelligence gathering. Ito ay hindi lamang isang pagdinig sa badyet; ito ay isang salpukan ng pananaw kung paano dapat manatiling tapat at totoo ang pamahalaan sa mga mamamayan nito.

Ang Misteryo ng Confidential Fund: P51 Milyon, Ngiti, at Kape

Agad na binuksan ni Congresswoman Castro ang pinakasensitibong isyu: ang confidential funds. Ang tanong ay direkta at walang paliguy-ligoy: “may mga resibo po ba na-submit [sa confidential fund]?” Ang sagot ng Ombudsman ay umalingawngaw sa bulwagan, isang linya na tiyak na magpapalabas ng matinding diskusyon sa publiko: “ay hindi na ho confidential fund ‘yon.” [00:06]. Ito ang sentro ng problema—ang pagkakaiba ng “lihim” at “accountable.”

Ngunit hindi nagtapos doon ang pagtutuos. Inilabas ni Castro ang mga numero, ang malamig na katotohanan sa likod ng apropriyasyon at aktuwal na paggasta ng ahensya. Ipinunto niya na mula 2016 hanggang 2024, bagamat tumataas ang badyet para sa CF, tulad ng P51 milyon noong 2022 [01:36] at P51.4 milyon na iminungkahi para sa 2024 [01:50], ang utilization rate ay nanatiling mababa, nasa 40 hanggang 45 porsiyento lamang, aniya [02:00]. Para kay Castro, isang malaking katanungan ang pagtitipid na ito, lalo na at batid ng lahat ang napapabagal na takbo ng imbestigasyon at ang mababang porsiyento ng mga kasong natatapos [04:00]. Kung may pondong nakalaan para pabilisin ang mga operasyon, bakit ito hindi ginagamit?

Dito ipinasok ng Ombudsman ang isang kakaibang punto de bista. Sa halip na tanggihan ang pagtitipid, ipinagmalaki niya ito. “kung makapagtipid po kami, bakit nga ba hindi?” [02:18]. Ang depensa ay umikot sa konsepto ng pagiging wais at relational na paghahanap ng impormasyon. Aniya, hindi nila kailangang gumastos ng malaki dahil kaya nilang idaan ang paghingi ng tulong sa mga miyembro ng intelligence community (tulad ng ESAF) sa “ngiti” at “tasang kape” [02:30].

Ito ay isang emosyonal at personal na depensa, na naglalayong ipakita na ang kanilang ahensya ay hindi umaasa sa malaking pondo kundi sa integridad at personal na koneksiyon. Sinabi pa niya na handa siyang mabawasan ang kanilang CF, “Pwede ho niyang bawasan uli ng gawin niyo uli ‘yung confidential fund namin na 31 million [o] ‘yung 20 milyon… We will learn to survive with the small amount that you will give us I promise you that” [03:11]. Ang pahayag na ito ay may dalawang ibig sabihin: maaari itong tingnan bilang isang matapang na pagpapakita ng self-sufficiency, o isang tago ngunit mariing pagpuna sa kuwestiyon ng Kongreso—na kung ang isyu ay ang pondo, alisin na lang ito.

Ang Legalidad ng Resibo: Joint Circular vs. Lihim na Operasyon

Ngunit nanindigan si Congresswoman Castro na ang debate ay hindi lamang tungkol sa kung paano gumagastos kundi kung paano tinitiyak ang accountability. Mariin niyang iginiit ang umiiral na Joint Circular 2015, na ayon sa kanya, ay nagre-require ng pagsunod at pag-sumite ng mga “programs, activities, and project” na may kaugnayan sa CF [05:38]. Ayon kay Castro, hindi nakakatawa na sabihin na walang resibo, dahil may batas at circular na dapat sundin ng lahat ng ahensya [05:46].

Dito na sumabog ang pinakamatinding bahagi ng sagutan. Puno ng paggalang ngunit matigas ang paninindigan ng Ombudsman: “mula po na ako’y maging ombudsman, wala pong nagsabi sa akin na mag-submit po kami ng resibo” [06:11]. Ipinaliwanag niya ang hindi praktikal at mapanganib na kalikasan ng intelligence work:

Proteksiyon ng mga Ahente: Paano niya hihingan ng resibo ang isang intelligence officer na sinuyo niya upang tumingin sa isang kaso? [06:24]

Panganib sa Lihim: Anong resibo ang ilalagay? Kung kukuha sila ng safe house, magdududa pa ba ang Kongreso na baka ang safe house ay “motel” lang? [06:43] Ang analohiyang ito ay nagbigay ng bigat at dramatismo sa posisyon ng Ombudsman, idiniin na ang transparency sa aspetong ito ay katumbas ng kompromiso sa seguridad.

Liquidation ng Gastos: Paano nila ililikida ang gastusin sa transportasyon o pagkain ng mga intel contacts na tumutulong sa kanila [07:30]?

Sa puntong ito, nagbigay muli ng ultimatum ang Ombudsman. Kung ang isyu ay magdudulot lamang ng away at pagdududa, hayaan na lang na alisin ang CF sa badyet ng kanilang ahensya [07:06]. Ngunit nilinaw niya na ang ginagawa nila ay sapat: nag-iisyu sila ng certification na nagpapatunay na ang pondo ay nagastos para sa mga layunin ng imbestigasyon [08:35]. Ang pagtitipid, aniya, ay hindi pagpapabaya kundi strategic efficiency, tulad ng pagbabawas ng bilang ng imbestigador na itinalaga sa isang kaso, tulad ng ginawa niya sa imbestigasyon sa isyu ng sibuyas [08:53].

Ngunit ang huling salita ni Castro ay hindi nag-iba: kailangan ang due diligence at pagsunod sa circular upang hindi maging ‘ehemplo’ ang ahensya na maaaring mag-encourage sa iba pang opisina na tularan ang ‘walang resibo’ na paggugol, na siyang banta sa pangkalahatang fiscal accountability ng pamahalaan [09:59].

Ang Lihim na Lifestyle Check: Paghahanap ng Batas

Ang ikalawang isyu na nagpainit sa pagdinig ay tungkol sa lifestyle check. Matapos kumpirmahin ng Ombudsman na nag-sumite ng kanilang SALN ang Pangulo at Bise Presidente [11:24], inusisa ni Castro ang implementasyon ng Memorandum Circular No. 1, Section 6, na nagsasaad ng pag-conduct ng lifestyle check kahit walang SALN [11:39]. Ang tanong ay: Gaano kadalas ito ginagawa at nag-conduct ba sila ng kamakailang lifestyle check sa mga opisyal at kawani ng gobyerno?

Ang sagot ng Ombudsman ay nagpakita ng maselan at legal na aspeto ng pag-iimbestiga. Unang-una, kinuwestiyon niya: “Meron po bang batas na nagre-require na mag-conduct ng lifestyle check?” [12:08]. Bagamat kinumpirma niyang nagko-conduct sila ng lifestyle check, ito ay ginagawa in connection with cases na kanilang iniimbestigahan, lalo na ang mga kaso ng unexplained wealth [12:21].

Ang pinakamahalaga, idiniin niya ang discretion at secrecy ng kanilang operasyon: “Hindi na namin kailangan ipagladlad pa that we’re conducting a lifestyle check on this particular government official or employee” [12:29]. Idinagdag niya na ang pagpapatunay sa unexplained wealth ay mas kumplikado kaysa sa simpleng paghahambing ng ari-arian sa suweldo. Maaaring ang ari-arian ay hindi commensurate sa suweldo, ngunit maaaring may negosyo ang asawa, o nagbayad naman ng tamang buwis [12:58].

Sa huli, inamin ng Ombudsman ang kasalukuyang operasyon: “I must admit we are now conducting some lifestyle check on some government officials But I cannot say sino po sa kanila” [13:37]. Kinilala niya ang tungkulin, ngunit ipinagtanggol ang paraan—na dapat manatiling discreet ang imbestigasyon.

Konklusyon: Saan Hahantong ang Pagtutuos?

Ang pagtutuos nina Congresswoman Castro at ng Ombudsman ay nagbigay ng isang malinaw na larawan ng tensyon sa pagitan ng intelligence necessity at public accountability. Sa isang banda, may isang ahensya na naninindigan sa pangangailangan ng lihim upang maging epektibo sa pag-iimbestiga ng korapsyon, na handang isugal ang sarili nitong pondo para lamang maprotektahan ang mga pinagmumulan ng impormasyon. Sa kabilang banda, may isang mambabatas na nagpipilit na ang lihim ay hindi dapat maging lisensya para sa kawalan ng due diligence, at ang bawat sentimo ng pondo ng bayan, confidential man o hindi, ay may karapatan ang publiko na malaman kung paano ito ginugol.

Ang hamon ngayon ay nasa Kongreso at sa bayan: Paano balansehin ang pangangailangan para sa epektibo at lihim na anti-corruption operations sa sukdulang pangangailangan para sa transparent at accountable na paggugol? Ang mga pahayag ng Ombudsman na kaya nilang “mabuhay” at imbestigahan nang walang malaking CF ay maaaring magsilbing isang matapang na pamantayan, ngunit nag-iiwan din ng tanong kung ang sinseridad at ngiti ay sapat na kapalit sa hinihingi ng batas—ang resibo. Sa huli, ang debate ay tungkol sa tiwala: Saan natin ilalagay ang ating tiwala—sa pangako ng opisyal, o sa patunay ng resibo? Ang sagot ng taumbayan sa katanungang ito ang magdidikta sa magiging takbo ng public accountability sa bansa.

Full video: