Sa Gitna ng Matinding Pagsisiyasat: Ang “Sikolohikal na Kawalang-kakayahan” na Nagbanta sa Karera ng Isang Diplomat

Sa mga bulwagan ng kapangyarihan, kung saan tinutukoy ang kapalaran ng mga hinirang sa pamahalaan, isang pagdinig ang nagbigay-daan sa isang bihirang paghaharap ng personal na nakaraan at pampublikong tungkulin. Ang eksenang ito, na tumatak sa kasaysayan ng Komisyon sa Paghirang (CA), ay nagpapakita ng isang opisyal na sinuri hindi lamang ang kanyang propesyonal na kakayahan kundi pati na rin ang kanyang pinakapribadong buhay, ang pagpapawalang-bisa ng kanyang kasal.

Sentro ng atensyon ang nominado para sa Chief of Mission Class Two ng Department of Foreign Affairs (DFA), si Walter De La Cruz Mauricio, na sinisiyasat para sa kanyang fitness at integridad. Ngunit ang pagdinig ay nag-iba ng direksyon nang humarap si Kongresista Rodante Marcoleta, na nagdala ng isang matalim at hindi inaasahang katanungan na halos magpabagsak sa kinatatayuan ng nominado: ang pag-annul ng kanyang kasal sa dating asawa, na kapatid ng kasalukuyang Senador na si Risa Hontiveros.

Ang Pag-uusisa: “Psychological Incapacity” at ang Kakayahan sa Tungkulin

Sino ang makapagsasabi na ang isang pampublikong pagdinig ay magiging isang plataporma para usisain ang lalim ng isang nabuwag na pag-ibig? Ngunit iyan mismo ang nangyari. Ayon sa rekord, ang kasal ni Mauricio ay idineklara ng isang Regional Trial Court (RTC) na “null and void ab initio” (walang bisa mula pa sa simula) noong 2006. Ang nakakabiglang batayan? Ang tinatawag na “sikolohikal na kawalang-kakayahan” o psychological incapacity, na siyang pangunahing basehan sa ilalim ng Article 36 ng Family Code ng Pilipinas.

“Nagulat kami kung bakit ang kasal na ito ay idineklara na null and void ab initio… Maaari ba ninyong ipaliwanag kung bakit nangyari iyon?” ang mariing tanong ni Cong. Marcoleta [00:56], na may kapangyarihang maghimay ng buhay ng sinumang opisyal na hihirangin.

Doon nagsimula ang mainit na pagtatanungan na nagtulak kay Mauricio na harapin ang isa sa pinakamahihirap na sandali ng kanyang buhay sa harap ng publiko. Bilang isang abogado at nominado sa isang mataas na posisyon, hindi siya maaaring magkubli.

Napilitang magbigay ng pahayag si Mauricio sa gitna ng tensyon. “Your honor, I have full respect to my former wife,” ang kanyang emosyonal na tugon, idinagdag na nagkahiwalay sila dahil “we’ve grown apart,” ngunit nanatili silang suportado sa kanilang pamilya, lalo na sa kanilang dalawang anak [01:16], [01:32].

Ngunit hindi sapat iyon kay Marcoleta. Ang isyu, ayon sa Kongresista, ay hindi na lamang tungkol sa personal na buhay; ito ay tungkol sa fitness at integridad ng isang uupong Chief of Mission Class Two—isang opisyal na magrerepresenta sa Pilipinas sa mundo [03:34], [03:46]. Paano raw ipapaliwanag ng isang abogado kung paanong ang kasal ay idedeklarang walang bisa nang walang sapat na dahilan?

Ang Pagtatanggol: Isang “Peculiar” na Incapacity

Ang pag-amin ni Mauricio ang nagpalala sa pag-uusisa. Ayon sa kanya, inamin niya sa petisyon na siya ay “psychologically incapacitated” [07:10], na lalong nagpatindi sa pagdududa ni Marcoleta. Batay sa karanasan ni Marcoleta bilang mambabatas, ang karamihan sa mga annulment case ay nakasandal sa pagdeklara ng mental, emosyonal, o sikolohikal na depekto ng isa sa mga partido [06:32].

“Nananatili ba ang psychological incapacity o problema mo noon, nariyan pa rin ngayon?” ang kritikal na tanong ni Marcoleta [07:19].

Dito matapang na ipinagtanggol ni Mauricio ang kanyang sarili, nagbigay ng malinaw na depensa na may legal na batayan. Aniya, ang resolusyon ay inilabas noong 2006. Simula noon, ilang beses na siyang na-promote sa DFA, walang isyu sa kanyang kakayahan o sa kanyang sikolohikal na kalagayan. Katunayan, isa sa mga rekisito ng kanyang nominasyon ay ang psychological fitness, na pinatunayan ng isang lisensyadong psychologist [07:29], [07:48].

Ang mas pinalalim na paliwanag ni Mauricio, bilang isang abogado, ay nag-ugat sa jurisprudence ng Korte Suprema tungkol sa Article 36. Aniya, ang “psychological incapacity” ay maaaring isang kundisyon na “peculiar to that particular marriage” dahil sa mga sirkumstansiya ng dalawang partido [15:33].

“Hindi ito indikasyon ng incapacity o psychological/neurological disorder na may kinalaman sa propesyon, kundi may kinalaman lamang sa relasyon,” paliwanag ni Mauricio. Idinagdag niya pa na “mayroon tayong maraming propesyonal… na mayroong incapacity na magmahal sa isang partikular na relasyon at ang ilan naman ay may kapasidad na magmahal sa ibang relasyon.” [16:06], [16:13].

Ito ay isang legal na pananaw na nagsisikap ihiwalay ang personal na kahinaan sa propesyonal na kakayahan. Ngunit naging mas kumplikado ito nang idugtong niya ang dahilan sa kanyang trabaho. Ibinunyag niya na noong panahong ikinasal siya (sa edad na 20-21), siya ay isang working student at ang stress at pagiging “absent in that relationship” dahil sa trabaho ang isa sa “bigger reasons” [08:21], [11:21].

Ang pag-uugnay na ito ng trabaho at kawalang-kakayahan ay lalong nagpakunot sa noo ni Marcoleta. “I’m more confused, Mr. Chair, because why would the appointee say that it is his work that caused the psychological incapacity as a ground for the nullification of his marriage? It does not compute,” pagdidiin ni Marcoleta [08:54], [09:04].

Ang puntong ito ay nagtatag ng matinding debate: Maaari bang maging basehan para kuwestiyunin ang fitness sa pampublikong serbisyo ang isang pagpapawalang-bisa ng kasal, kahit pa ang batayan ay personal na psychological incapacity na mayroon nang clearance? Para kay Marcoleta, ang pagrerepresenta sa bansa ay hindi na “personal,” kaya’t mahalagang mapatunayan ni Mauricio na nalampasan na niya ang naturang kawalang-kakayahan [17:37], [17:48].

Ang Pambihirang Sandali: Ang “Kapatid-sa-Diwa” ni Hontiveros

Sa gitna ng tensyon at legal na pagtatalo, dumating ang isa sa pinaka-emosyonal at di-malilimutang bahagi ng pagdinig. Humingi ng pagkakataon si Senador Risa Hontiveros na magbigay ng brief manifestation [19:00].

Si Hontiveros, na ang kapatid ang dating asawa ni Mauricio, ay nagpakita ng isang pambihirang uri ng propesyonalismo at personal na paggalang. Sa halip na magtanong, nagbigay siya ng suporta at pag-unawa.

“I appreciate Attorney Mauricio’s humility to talk about a very difficult experience,” simula ni Hontiveros [19:14]. Ipinaabot niya ang kanyang paggalang kay Mauricio at lalo na sa kanyang kapatid, ang dating asawa nito. “Appreciate ko po iyan, Mr. Chairman, as a woman and as her sister,” dagdag niya [19:29].

Ang kanyang emosyonal na pahayag ay lalong nagbigay-diin sa lalim ng isyung pinag-uusapan at ang katotohanang ito ay hindi lamang isang legal na kaso kundi isang kuwento ng dalawang taong naghiwalay. Binanggit din ni Hontiveros na ang mga ganitong sitwasyon ang dahilan kung bakit niya sinusuportahan ang panukalang batas para sa dissolution of marriage o divorce [19:42].

Ngunit ang pinakatumatak sa kanyang pagtindig ay ang kanyang pagpapatunay ng patuloy na ugnayan: “He is my former brother-in-law, but I still do consider Attorney Mauricio in spirit at least as my brother-in-law.” [20:22].

Ang pahayag ni Hontiveros ay hindi lamang nagpakita ng personal na awa o suporta; ito ay isang pampublikong pagkilala sa humanity sa gitna ng matitigas na batas at pulitika. Ipinakita niya na ang paggalang at pagkakaisa ay maaaring mamayani, kahit pa sa gitna ng isang messy na nakaraan.

Ang Di-Inaasahang Pagtatapos: Pagkakaisa sa Gitna ng Kontrobersiya

Matapos ang pahayag ni Hontiveros, nagpahayag si Cong. Marcoleta na hindi na siya magkokomento sa psychological report, sinabing nasa komite na ang desisyon [21:25]. Bagaman nanatiling litong-lito si Marcoleta sa paliwanag ni Mauricio, ang mga kinakailangang dokumento at ang emosyonal na context na ibinigay ni Hontiveros ay tila nagbigay ng sapat na timbang para sa pagpapatuloy ng nominasyon.

At dito naganap ang pambihirang konklusyon. Ang Majority Floor Leader ay naghain ng mosyon upang irekomenda ang pag-apruba sa nominasyon ni Walter De La Cruz Mauricio bilang Chief of Mission Class Two. At sino ang nag-second ng mosyon? Walang iba kundi si Senador Risa Hontiveros [22:32].

Ang pag-apruba sa nominasyon ni Mauricio, na sinundan ng mosyon at pag-second ng kanyang dating hipag (na siyang nagdadala ng sensitibong usapin), ay isang malakas na pahayag. Ito ay nagpatunay na ang personal na nakaraan, gaano man ito kasakit o kontrobersyal, ay maaaring maharap nang may dignidad at hindi dapat maging permanenteng balakid sa kakayahan ng isang indibidwal na maglingkod sa bayan, lalo na kung ang isyu ay “peculiar” lamang sa isang relasyon at mayroon nang propesyonal na clearance.

Ang kaso ni Walter Mauricio ay hindi lamang isang simpleng pagdinig sa CA; ito ay isang aral tungkol sa intersection ng batas, pampublikong tungkulin, at ang hindi maiiwasang human element. Ipinakita nito na ang isang tao ay maaaring magkamali, magdusa sa personal na isyu, ngunit makabangon at maging karapat-dapat pa rin sa tiwala ng gobyerno. Ang emosyonal na pagkakaisa ni Sen. Hontiveros at ang pag-apruba sa nominado ay nag-iwan ng isang malakas na mensahe: sa pulitika, may lugar pa rin ang paggalang, pag-unawa, at ang pananaw sa humanity ng bawat isa, kahit pa sa mga taong dumaan sa matinding sikolohikal na pagsubok. Sa huli, ang integridad at propesyonal na kakayahan ang nagwagi, kasama ng pagpapataw ng grace sa dating bayaw.

Full video: