Tiyak na mananatiling nakaukit sa kasaysayan ng lehislatura ang araw na iyon—ang ika-6 ng Agosto, 2025. Ang Senado, na kinikilalang Hukuman ng Impeachment, ay hindi naging tahimik na bulwagan, kundi isang arena ng matinding pagtutunggali sa pagitan ng dalawang puwersang may magkaibang pananaw sa paggalang sa batas at sa kapangyarihan ng Korte Suprema. Sentro ng mainit na diskurso ang kapalaran ng isang impeachment complaint kasunod ng isang kontrobersyal at unanimous na desisyon ng Kataas-taasang Hukuman.

Sa isang panig ay si Senador Rodante Marcoleta, na iginiit ang katotohanang ang desisyon ng Korte Suprema ay “immediately executory” o agarang ipinatutupad. Buong diin niyang binigyang-babala ang kapulungan na huwag ipilit ang isang bagay na “hilaw”—ang kanyang makapangyarihang metapora para sa isyu ng impeachment [00:19]. Para sa kanya, ang hindi pagtanggap at pag-aksyon sa desisyon ay tila pagsuway sa hukuman, at ipinipilit niya na ang naturang unanimous en banc decision ay halos imposibleng baliktarin. Bilang isang abogado na may mahabang karanasan sa litigasyon, base sa kanyang pahayag, walang katulad ang unanimity ng Korte sa pagdeklara ng isang bagay na “void ab initio” (walang bisa mula sa simula) [01:04:43]. Kaya’t ang tanging lohikal na hakbang, ayon kay Marcoleta, ay agad na itabi, o mas tamang sabihin, i-archive ang kaso upang magkaroon na ng “closure” ang taumbayan [01:06:10]. Ang pagpapahintulot na manatili itong nakabitin sa kawalan (“hanging on the balance”) ay hindi raw magiging mabuti para sa bansa.

Ngunit nagkamali siya ng akala kung inasahan niyang magpapahinga ang kalaban. Dahil sa kabilang panig, matatag na tumindig si Senador Risa Hontiveros, ang Deputy Minority Leader, na agad nagpahayag ng kanyang pagtutol sa mosyon na i-dismiss ang kaso. Ang kanyang paninindigan ay: I-tablahan muna ang mosyon ng pag-dismiss hanggang sa ang desisyon ng Korte Suprema ay “has attained finality” [01:47] o maging pinal na. Ito, aniya, ay hindi pagsuway o “defiance” sa Korte, kundi isang pagpapakita ng “extraordinary prudence” [02:06] sa isang usapin na may “transcendental importance”—isang bagay na tiyak na mag-iiwan ng malalim na marka sa kasaysayan ng bansa.

Pagkilala, Pero Hindi Pananahimik: Ang Puso ng Pag-aalala

Ang pinakamahigpit na bahagi ng talumpati ni Hontiveros ay ang paglilinaw niya sa konsepto ng respeto. “Hindi naman po ibig sabihin ng respeto ay pananahimik,” mariing pahayag niya, lalo na kung inuukol ito sa isang bagay na may malaking nakataya [02:26]. Nagtatakda siya ng isang malaking linya: “Magkaiba rin ‘yung rumerespeto at ‘yung bulag.” [02:35] Ang kanyang panawagan ay huwag silang maging tahimik, ni magpikit-mata sa harap ng “clear and unmistakable injustice” [02:46]. Ang pagpili ng pananahimik, aniya, ay isang malaking pagtalikod sa pananagutan.

Binalikan ni Hontiveros ang salita ng matatapang na propesor mula sa UP College of Law noong 2010, na nagsabing ang Korte Suprema ay hindi makakabawi ng kredibilidad at moral na awtoridad nito kung ang sarili nitong pag-uugali, kolektibo man o sa pamamagitan ng mga miyembro, ay hindi “beyond reproach” [03:00]. Tila ito ang naging leitmotif ng kanyang pagdepensa sa mga kritikal na argumento laban sa desisyon ng Korte Suprema. Hindi makakatulong sa institusyon ang bulag na pagsunod; sa halip, ang pagtatanong at paghimay sa desisyon ay nagpapatibay pa nga sa demokrasya.

Ang Tatlong Puntos ng Pagtutol: Legal na Batayan vs. Katotohanan

Upang patunayan ang pangangailangan ng pag-iingat, naglatag si Hontiveros ng tatlong matitinding isyu laban sa desisyon, na sinusuportahan ng pahayag ng mga respetadong hukom at constitutional framers:

Una: Kritikal na Pagkakamali sa Katotohanan (Critical Factual Errors) [03:38]

Binanggit niya ang mga pahayag ni Retired Senior Associate Justice Antonio Carpio at Retired Chief Justice Reynato Puno, na nagturo ng mga kritikal na pagkakamali sa datos ng Korte. Ang pinakatampok dito ay ang pag-aangkin ng Korte na ang impeachment complaint ay naipadala sa Senado nang walang plenary vote sa House of Representatives. Isang simpleng pagtingin lang daw sa House Journal number 36 ay sapat na patunay na ito ay false, o taliwas sa katotohanan [03:54].

“Walang haka-haka,” diin ni Hontiveros, dahil ang mga opisyal na rekord ay lantad at malinaw. Tila ang Korte Suprema, sa salita ni dating Chief Justice Puno, ay naharap sa isang “famine of facts necessary to make a decision invulnerable to constitutional assaults” [04:23]. Ang pagkakamali sa datos na ito ay nagpapalabas ng malaking pagduda sa legal na pundasyon ng buong desisyon. Kung ang isang desisyon ay batay sa mali o kulang na impormasyon, paano ito magiging pinal at ganap na tama?

Pangalawa: Pagbabago ng Doktrina at Hindi Makatarungang Aplikasyon [04:36]

Ayon kay Retired Justice Adolf Azcuna, ang mga aksyon na nagawa na sa ilalim ng dating valid interpretation ng batas ay dapat kilalanin bilang legal na epektibo. Sa kasong ito, ang Kamara ay gumamit ng doktrina na nakasaad sa Francisco at Gutierrez rulings, na nagsasabing ang pag-i-initiate ng impeachment ay nagsisimula sa referral nito. Kung bigla itong ipapawalang-bisa, ang mga aksyon na ginawa ng Kamara ay “legally unfair” [05:05].

Lalo pang pinalakas ni Hontiveros ang puntong ito sa pamamagitan ng pagbanggit sa 2020 desisyon na Madreo versus Byron, kung saan sinabi ng Korte na kung may pagbabago man sa doktrina o interpretasyon ng batas, ang aplikasyon nito ay dapat na “prospective”—o sa mga susunod pang kaso, at hindi dapat bumabalik at pumipinsala sa mga nakaraang aksyon [05:17]. Ang prinsipyong ito ay tinitiyak na ang mga nagsagawa ng aksyon ay hindi mapaparusahan dahil lamang nagbago ang pananaw ng Korte. Para kay Hontiveros, kung sinunod lamang ng Kamara ang dating patakaran ng mismong Korte, hindi ito dapat ituring na unconstitutional.

Pangatlo: Dagdag na Requirements na Kontra sa Konstitusyon at Pananagutan [05:40]

Ang isa pang malalim na alalahanin ay ang mistulang pagdadagdag ng mga requirements sa proseso ng impeachment na hindi naman nakasaad sa Saligang Batas. Isa sa nakakagulat na halimbawa ay ang paghiling ng desisyon na kailangang i-sumite ang bawat ebidensya laban sa opisyal sa mismong pag-file pa lamang ng complaint sa Kamara [06:01].

Tanong ni Hontiveros: Dapat bang nakalakip na ang bawat bank slip, public record, o testimonya ng witness, kahit wala pa silang proteksyon ng Senate Impeachment Court? [06:10] Agad niyang binuwag ang kaisipang ito sa pagtatanong kung ito ba ay “realistic,” lalo na kung ang impeachment ay laban sa isang mataas na opisyal na may kakayahang magtago ng ebidensya o manakot ng mga saksing magpapatotoo [06:19]. “Bakit humaba yata ang checklist ng proteksyon para lang sa impeachable officials,” pagtataka niya, samantalang ang taong bayan na naniningil ng pananagutan ang tila pinahihirapan [06:39].

Idiniin niya na ang impeachment ay hindi usapin ng pagkawala ng “life, liberty, or property,” at ang mismong impeachment trial na ang tamang venue para sa due process—kung saan maririnig ang dalawang panig at iharap ang ebidensya [07:15]. Kaya, aniya, “so what are we afraid of?” Kung ang pagpapahirap sa proseso ng pananagutan ay naging resulta ng desisyon, ito ay taliwas sa diwa ng Saligang Batas.

Ang Pagbagsak ng Argumento ng “Imposibilidad”

Hindi rin nakaligtas sa kritisismo ni Hontiveros ang pag-aangkin ni Marcoleta na ang unanimous na desisyon ng Korte Suprema ay imposibleng baliktarin [02:04:18]. Ito ay direktang pag-atake sa pangunahing punto ni Marcoleta na ang reversal ay isang “impossibility” [02:00:10].

Nagbigay siya ng dalawang matibay na halimbawa:

League of Cities of the Philippines vs. COMELEC: Ang Original Decision noong 2008, na unanimous, ay BINALIKTAD sa Motion for Reconsideration (MR) noong 2009 [02:04:18].

International Service for the Acquisition of Agribiotech Applications Inc. et al. vs. Greenpace Southeast Asia: Ang Original Decision (unanimous din) noong 2015 ay BINAGO rin nang unanimous sa MR noong 2016 [02:04:38].

Ang makasaysayang pagbanggit na ito ay nagpatunay na ang “milagro” na hinahanap ni Marcoleta ay naganap na, hindi lang minsan. Kung nagawa ng Korte Suprema na baliktarin ang sarili nitong unanimous en banc decision, may matibay na batayan si Hontiveros para igiit na maghintay ang Senado [02:04:54].

Ayon mismo sa Korte Suprema sa kaso ng Firestone Ceramics Inc. versus Court of Appeals, inaamin nila na sila ay “not infallible,” at ang “rectification of an error more than anything else is of paramount importance” sa hurisdiksiyon ng bansa [08:15]. Ang posisyon ng Korte bilang final arbiter ay nangangailangan ng “competence and integrity completely above any and all reproach,” at ang paglabag sa mga prinsipyong ito ay tila karahasan sa kanilang pangunahing tungkulin bilang tagapaghatid ng hustisya [08:45].

Ang Huling Panawagan sa Kasaysayan

Ang sagutan nina Marcoleta at Hontiveros ay higit pa sa isang legal na pagtatalo; ito ay isang tunggalian sa pagitan ng mabilis na pagsunod at maingat na pagbabantay. Ito ay tungkol sa kung paano dapat gampanan ng lehislatura ang tungkulin nito sa gitna ng mga kontrobersyal na hatol mula sa hudikatura. Ang pangunahing tanong ay: Ano ang mas matimbang—ang pagrespeto sa desisyong “immediately executory” o ang extraordinary prudence na naghihintay ng finality para sa rectification of error?

Bago tapusin ang kanyang pahayag, binalikan ni Hontiveros ang pananaw sa hinaharap. “Naniniwala ako na ang desisyong ito ay may pinakamataas na pampublikong interes, na ang mga kahihinatnan ay aalingawngaw sa paglipas ng panahon at kasaysayan,” sabi niya [09:26]. Aniya, maraming taon mula ngayon, pag-aaralan at hihimayin ito ng mga estudyante, journalist, political analyst, academics, at higit sa lahat, ng taumbayan [09:37].

Ang kanyang panawagan ay isang seryosong paalala sa lahat ng miyembro ng Senado: “One day, and this day will come, history will judge all of us based on our actions today” [09:47]. Sa huli, ang pag-tablahan ang mosyon upang hintayin ang finality ng desisyon ay hindi lamang usapin ng legal na pamamaraan, kundi isang paninindigan sa pananagutan. Ito ay pagpapakita na kahit sa harap ng matinding pagdududa, pipiliin nilang tumayo sa panig kung saan mahalaga ang tama at makatarungan [10:06].

Ang debate ay nagtapos nang walang agarang pinal na resolusyon. Ngunit malinaw na ang Senado ay nakatayo na ngayon sa isang kritikal na sangandaan. Ang kanilang magiging desisyon ay hindi lamang magiging reaksyon sa Korte Suprema, kundi isang testamento sa kanilang pangako sa isang Konstitusyon na hindi nagiging bulag sa ngalan ng kapayapaan at paggalang. Tiyak na babantayan ng sambayanan kung aling panig ng kasaysayan ang pipiliin ng mga Senador na panindigan. Ang kinabukasan ng pananagutan sa bansa ay nakasalalay sa kung maghihintay ba sila, o tuluyan nang ipapakain sa taumbayan ang isang impeachment complaint na “hilaw.”

Full video: