PAGHATI SA BAYAN: ANG DRAMA NG ICC, ANG PANININDIGAN SA SOBERANYA, AT ANG MGA BAGONG TINGGA LABAN KAY DE LIMA

Mula sa mga bulwagan ng Kongreso hanggang sa mga pampublikong plataporma, muling nasaksihan ng sambayanang Pilipino ang isang yugto ng matinding hidwaan at bakbakan sa pulitika. Sa gitna ng mga usapin hinggil sa hustisya, karapatang pantao, at pambansang soberanya, dalawang pangunahing isyu ang naging tampok: ang nagpapatuloy na talakayan tungkol sa International Criminal Court (ICC) at ang muling pagbabalik sa sirkulasyon ng mga detalye na nagdiin kay dating Senador Leila de Lima sa kaso ng iligal na droga. Ang mga sagupaan ng salita, partikular na sa pagitan nina Atty. Rodante Marcoleta at Senador Risa Hontiveros, at ang mapangahas na pag-ungkat ni Senador Alan Peter Cayetano sa mga sensitibong detalye ng kaso ni De Lima, ay hindi lamang naglalantad ng matitinding pagtutol sa ideolohiya kundi nagpapahiwatig din ng malalim na emosyonal na hati sa bansa.

I. Ang Bakbakan sa ICC: Soberanya vs. Hustisya

Isa sa pinakamainit na usapin na patuloy na nagpapayanig sa politika ng Pilipinas ay ang isyu ng International Criminal Court (ICC). Matapos ang pormal na paghiling ng ICC na ipagpatuloy ang imbestigasyon nito sa “war on drugs” noong nakaraang administrasyon, nahati ang mga mambabatas sa dalawang panig: ang mga naniniwala na kailangan ang internasyonal na interbensyon upang makamit ang hustisya, at ang mga nagtatanggol sa soberanya ng bansa.

Sa unahan ng panig na naghahangad ng hustisya para sa mga biktima ay si Senador Risa Hontiveros. Matagal na siyang kritiko ng mga patakarang nagbunga ng libu-libong kamatayan, at sa kanyang pananaw, ang pagdating ng ICC ay simbolo ng hindi na maiiwasang “Araw ng Pagbabayad” (Day of Reckoning). Para kay Hontiveros, ang pagpasok ng ICC ay hindi isang pagbalewala sa kapangyarihan ng Pilipinas, kundi isang pagkilala sa kabiguan ng lokal na sistema ng hustisya na papanagutin ang mga may matataas na posisyon. Ang kanyang panawagan ay hindi lamang tungkol sa batas, kundi tungkol sa pagpapagaling ng sugat ng mga pamilyang naiwan, na hindi na nakakita ng liwanag at katarungan sa sariling bayan. Ang kanyang tindig ay nagpapakita ng isang matibay na paniniwala na ang karapatang pantao ay dapat mangibabaw sa anumang pambansang argumento.

Ngunit sinalubong ang panawagang ito ng matinding pagtutol mula sa kampo ng mga naniniwala sa pambansang soberanya, kung saan matatag na nakatindig si Atty. Rodante Marcoleta. Bilang isang kilalang mambabatas na may matalas na pananalita at matibay na paninindigan, sinagot ni Marcoleta si Hontiveros sa isang diretsahang pagtatanong. Para sa kanya, ang pagpapahintulot sa ICC na manghimasok ay isang direktang pagyurak sa Konstitusyon at sa kalayaan ng Pilipinas bilang isang estado.

“Bakit natin pahihintulutan ang dayuhang hukuman na pumasok at magdikta kung paano namin ipapatupad ang aming batas at hustisya?” tila ang kaisipan ni Marcoleta. Ipinunto niya ang mga nauna nang desisyon ng Korte Suprema (Supreme Court) at ang pagtalikod ng bansa sa Rome Statute, na dapat umanong maging sapat na batayan para tuluyang ibasura ang anumang pagtatangka ng ICC na manghimasok. Ang argumento ni Marcoleta ay nakatuon sa kapasidad ng Pilipinas na tugunan ang sarili nitong mga problema sa hustisya, at ang pagpapakita ng kahinaan sa harap ng internasyonal na komunidad kung sakaling payagan ang ICC. Ang pagtatalo na ito ay higit pa sa simpleng pulitika; isa itong debate sa esensya ng pagiging bansa—kung paano magbabalanse sa pagitan ng pambansang dangal at pandaigdigang obligasyon sa karapatang pantao. Ang kanilang bangayan ay sumasalamin sa malawak na polarisasyon ng bansa sa isyu ng human rights at law enforcement.

II. Ang Pagdiin ni Cayetano: Muling Pagbuhay sa Kontrobersiya ni De Lima

Kasabay ng mainit na talakayan tungkol sa ICC, umusbong naman ang panibagong init sa kaso ni dating Senador Leila de Lima. Bilang isang kritiko ng dating administrasyon, si De Lima ay naging sentro ng kontrobersiya nang makulong siya sa mga kasong may kaugnayan sa iligal na droga sa loob ng New Bilibid Prison (NBP). Matapos ang ilang taon, nananatili siyang nakakulong habang patuloy ang laban niya sa korte.

Dito pumasok si Senador Alan Peter Cayetano, na muling nagbigay-diin sa mga ebidensyang nag-uugnay kay De Lima sa Bilibid drug trade. Bagama’t hindi pa detalyado ang lahat ng salita ni Cayetano sa mga bagong sirkulasyon ng video at ulat, ang kanyang pananalita ay malinaw na naglalayong panatilihin ang naratibo ng pananagutan. Sa konteksto ng Philippine Senate, si Cayetano ay matatag na naninindigan sa pananaw na dapat managot si De Lima sa mga alegasyon ng paggamit ng Bilibid bilang drug syndicate hub noong siya pa ang kalihim ng Kagawaran ng Hustisya.

Ang muling pagdiin na ito ay nagbabalik-tanaw sa mga serye ng pagdinig noong 2016 at sa mga testimonya ng mga state witness na sina Rafael Ragos at Ronnie Dayan. Ang mga testigo ay nagbigay ng pahayag na tumanggap ng salapi si De Lima mula sa mga high-profile na bilanggo sa NBP, na umano’y ginamit pondo sa kanyang senatorial bid. Kahit na matagal nang itinanggi ni De Lima ang mga alegasyon at ipinilit na ang mga kaso ay gawa-gawa lamang at may motibong pulitikal, ang pag-uulit at pagpapatibay sa mga detalye ng akusasyon ni Cayetano ay nagdudulot ng panibagong bigat sa emosyonal at ligal na pasanin ni De Lima.

Tila sinisimulan ni Cayetano ang isang panibagong paghahanap ng katarungan—o panibagong pag-atake, depende sa pananaw—upang patunayan na ang hustisya sa bansa ay walang kinikilingan, lalo na sa mga kasong may kinalaman sa kapakanan ng taumbayan. Ang isyu ng Bilibid ay hindi lamang tungkol sa isang mambabatas; ito ay sumisimbolo sa korapsyon at pagguho ng institusyon na dapat sana’y nagpapatupad ng batas, isang kontrobersiya na nagpaalala sa mga Pilipino kung gaano kalala ang suliranin ng iligal na droga at korapsyon sa loob ng pambansang bilangguan.

III. Ang Emosyonal na Bawat Salita at ang Paghahanap ng Katotohanan

Ang mga sagupaan sa pagitan nina Marcoleta, Hontiveros, at Cayetano, kasama ang implikasyon kay De Lima, ay nagdudulot ng matinding emosyonal na reaksyon mula sa publiko. Ang mga Pilipino ay matagal nang nahahati sa pagitan ng pagsuporta sa matitinding kampanya ng pagpapatupad ng batas at pagtatanggol sa karapatang pantao at rule of law.

Ang debate sa ICC ay nagbubunga ng pagkabahala. Ang mga tagasuporta ng ICC ay umaasa na sa wakas ay makikita na nila ang pananagutan mula sa mga matataas na opisyal na pinaniniwalaan nilang nag-utos o pumayag sa extrajudicial killings (EJKs). Ito ay isang pag-asa na ang internasyonal na komunidad ay gagawa ng isang bagay na hindi nagawa ng sarili nilang gobyerno. Sa kabilang banda, ang mga kalaban ng ICC ay nag-aalala na ang pagpasok nito ay magpapahina sa ating legal at pulitikal na soberanya, na nagtuturo sa posibleng banta ng kolonyalismo ng hustisya. Ang emosyonal na sentro ng labanang ito ay ang libu-libong buhay na nawala—mga biktima na hanggang ngayon ay naghihintay ng pormal na pagkilala at pagbawi.

Sa kaso naman ni De Lima, ang patuloy na pagdiin ni Cayetano ay nagpapanatili ng tensiyon at pagtatanong. Para sa kanyang mga tagasuporta, si De Lima ay isang political prisoner na biktima ng persecution dahil sa kanyang pagiging kritiko. Para naman sa kanyang mga kalaban, ang kanyang kaso ay isang patunay na walang sinuman ang nakatataas sa batas. Ang emosyon dito ay umiikot sa pagtitiwala sa gobyerno at sa sistema ng hustisya. Ang bawat pahayag na naglalabas ng detalye ng kaso ay nagpapabago sa pananaw ng publiko, nagpapakulo ng dugo ng mga Pilipino na naghahangad ng moral na kaayusan at pagpaparusa sa mga umaabuso sa kanilang kapangyarihan.

Ang lahat ng salita at aksiyon na ito, mula sa mga mambabatas na may malalaking boses sa bansa, ay nagpapahiwatig ng isang lipunang nananatiling hati. Ang mga isyu ay hindi pa nalulutas, at ang mga sugat ay hindi pa naghihilom. Ang tungkulin ng mga mambabatas ay hindi lamang ang magpatupad ng batas kundi ang maging halimbawa ng paghahanap ng katotohanan. Ngunit sa tuwing nagkakaroon ng ganitong matitinding banggaan sa ideolohiya, ang katotohanan ay tila nagiging biktima ng pulitika.

Kailangan ng Pilipinas ng isang malinaw at matatag na landas patungo sa hustisya. Hindi ito makakamit sa pamamagitan ng patuloy na bangayan na nagpapalabas lamang ng ingay. Sa huli, ang hinihintay ng publiko ay hindi ang sino ang tama o sino ang mali sa debate, kundi ang isang makatarungan at pangmatagalang resolusyon sa mga isyung ito—resolusyong magpapanumbalik ng pagtitiwala sa gobyerno at magsisilbing tunay na katarungan sa lahat ng Pilipinong naapektuhan. Ang patuloy na paghahanap ng katotohanan, sa gitna ng ingay at pulitikal na drama, ang siyang magiging pundasyon ng isang mas matatag at nagkakaisang Pilipinas. Ang mga diskusyong ito ay nagpapatunay na ang laban para sa tunay na accountability ay hindi kailanman nagtatapos. Patuloy na susubaybayan ng taumbayan ang mga susunod na kabanata ng mga dramatikong pulitikal na kaganapan na ito. Ang paghahanap ng katarungan, sa ilalim ng lupa man o sa harap ng internasyonal na hukuman, ay isang labanan na dapat ipagpatuloy.

Full video: