ANG NAKAKAGIMBAL NA TADHANA SA THE HAGUE: ISANG PAGDUDUDA AT ISANG SUMPA

Sa mga pahina ng kasaysayan ng pulitika ng Pilipinas, iilan lamang ang kaganapan na kasing-tindi ng emosyonal at legal na krisis na kinakaharap ngayon ni dating Pangulong Rodrigo Duterte. Ang kanyang pagkakaaresto sa The Hague, Netherlands, noong Marso 11, 2025, dahil sa kasong Crimes Against Humanity na isinampa sa International Criminal Court (ICC), ay hindi lamang isang simpleng ulat ng kasalukuyang kaganapan; ito ay isang salamin ng malalim na lamat sa pulitika ng bansa at ng hidwaan sa loob ng dating matibay na alyansa. Ang bigat ng sitwasyon ay lalong tumindi nang magbigay ng kani-kanilang pahayag ang dalawang mahalagang personalidad na malapit sa sentro ng kapangyarihan.

Hindi pa man humuhupa ang alingawngaw ng balita, dalawang boses—na nagmumula sa magkaibang dulo ng pulitikal na spectrum—ang pumukaw ng atensyon ng publiko: ang tila propetikong pagdududa ni Chief Presidential Legal Counsel Juan Ponce Enrile at ang nag-aalab na emosyonal na reaksyon ng kanyang common-law partner na si Honeylet Avanceña. Ang mga binitawang salita ng dalawang ito ay hindi lamang nagbigay-linaw sa legal na kalagayan ni Duterte, kundi nagbunyag din sa siklab ng galit at takot na kasalukuyang namamayani sa hanay ng mga tagasuporta ng dating pangulo. Ang banggaan ng legal na lohika at personal na emosyon ay nagpinta ng mas kumplikadong larawan ng pulitikal na paghihiganti at pananagutan sa bansa.

ANG PAGDUDUDA NI ENRILE: WALANG PLAN B, WALANG PAGBABALIK?

Mula sa kanyang kinalalagyan bilang punong legal counsel ng kasalukuyang administrasyon ni Pangulong Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr., nagbigay ng pahayag si Juan Ponce Enrile, isang batikang beterano ng pulitika at batas, na labis na nagpagulantang sa publiko at pumukaw ng matinding reaksyon sa mga tagasuporta ni Duterte. Ayon kay Enrile [00:48], matagal nang target ng ICC si Duterte, isang senaryo na dapat sanang napaghandaan ng kanyang mga abogado. Ang kanyang pananaw ay nagbigay-diin sa lalim ng legal na problema na kinakaharap, na tila nagtatapos sa isang malungkot na konklusyon.

Sa isang serye ng mapaglinaw na mga pahayag, inihayag ni Enrile ang kanyang matinding pagdududa na makababalik pa sa Pilipinas si Duterte, isang pahayag na nagbigay-diin sa bigat ng kinakaharap na legal na problema ng dating pangulo. Para sa isang taong may karanasan at lalim ng pag-unawa sa sistema ng batas at pulitika tulad ni Enrile, ang kanyang pagdududa [20:04] ay hindi basta-basta. Ipinahiwatig niya na ang kawalan ng sapat na legal defense at ang pagwawalang-bahala sa banta ng ICC ay isang malaking kapabayaan ng kanyang legal na grupo.

Tinawag ni Enrile ang kasalukuyang sitwasyon bilang “pathetic irony” o isang nakalulungkot na kabalintunaan [01:38]—ang paghingi ng hustisya ng mga tagasuporta ni Duterte para sa isang pinuno na, sa pananaw ng marami, ay itinuring na hindi na kayang panagutan sa kanyang mga ginawa. Ngunit higit pa sa pagpuna, ang pahayag ni Enrile ay tumama sa ugat ng problema: ang kawalan ng “contingency plan” o “Plan B” [21:10, 22:28] ng mga legal na tagapayo ni Duterte. Para sa beterano, ang hindi paghahanda para sa pinakamasamang senaryo ay isang pagkakamaling hindi na mababawi.

Ayon sa legal na pananaw ni Enrile, ang mga abogado ni Duterte, kabilang na ang mga dating nagmamagaling, ay naglaro lamang sa isang senaryo—na hindi kailanman maaaresto si Duterte o hinding-hindi siya ituturn-over ng administrasyon ni PBBM sa ICC dahil sa takot sa “backlash” [23:22, 29:55]. Subalit, tulad ng nangyari, ang mga pangyayari ay sumalungat sa kanilang inaasahan. Ang pagiging “overconfident” [23:53] at ang pagwawalang-bahala sa banta ng Interpol at ang hindi direktang pag-cooperate ng Malacañang sa ICC—na matagal nang binanggit ni Executive Secretary Lucas Bersamin at dating Justice Secretary Boying Remulla [25:14, 32:40]—ay nagpatunay na ang kanilang diskarte ay may malaking butas.

ANG TEORYA NG AUTOKRATIKO: ISANG ARAL SA KASAYSAYAN

Upang bigyang-diin ang kanyang punto, binanggit ni Enrile ang kaso ni Duterte sa konteksto ng global na pulitika. Inihalintulad niya ang sitwasyon ni Duterte kina Recep Tayyip Erdoğan ng Turkey, Vladimir Putin ng Russia, at Jair Bolsonaro ng Brazil [27:40]—mga lider na inihalal sa demokratikong paraan ngunit kalaunan ay naging “autocratic” o “authoritarian.” Ayon kay Enrile, ang mga pinunong ito ay dapat asahan na mananagot sila sa kanilang mga aksyon matapos ang kanilang panunungkulan.

Ito ay isang matibay na aral: kapag binalewala mo ang demokrasya at nagtatag ka ng isang rehimeng diktador, dapat ay maghanda ka sa pananagutan pagdating ng panahon [28:16]. Ang pagkakulong ni Duterte ay naging katuparan ng prinsipyong ito, na nagpapatunay na walang sinuman—gaano man kataas ang posisyon—ang maaaring maging “untouchable” [29:02]. Ang pagtataka ni Enrile sa kawalan ng legal na paghahanda ay nagbigay-diin sa kakulangan ng foresight at sobra-sobrang pagtitiwala sa kanilang pulitikal na kapangyarihan. Ang pahayag niya ay tila nagpapaalala sa lahat ng mga lider na ang pulitika ay may batas at may kinikilalang hustisya, na hindi kailanman magpapadaig sa personal na kapangyarihan.

ANG NAG-AALAB NA SUMPA NI HONEYLET: GALIT LABAN SA MARCOSES

Kung ang pahayag ni Enrile ay nagmula sa mundo ng batas at pulitika, ang reaksyon naman ni Honeylet Avanceña ay nag-ugat sa matinding emosyon at personal na pananaw. Sa isang panayam noong Abril 9, 2025 [01:56], ibinahagi niya ang kanyang saloobin hinggil sa pagkakakulong ng dating pangulo, na sinamahan ng isang mariing pagtuligsa na ikinabit sa administrasyon ni Marcos Jr.

Ayon kay Avanceña, nang tanungin niya si Duterte kung galit ba ito sa mga nangyari, simpleng sumagot ang dating pangulo ng, “No.” Ngunit para kay Avanceña, ang kanyang galit ay nag-apoy, at nagbitiw siya ng mga salitang nagpapahiwatig ng divine retribution: “Impyerno kayo,” [02:12] ang kanyang mariing babala sa mga gumawa nito sa dating pangulo. Idinagdag pa niya na ang tanging inalala ni Duterte ay ang kanyang bansa, at tinawag niyang “wrong move” ang pagpapakulong sa kanya [02:20, 02:27].

Ang pinakamatindi sa kanyang mga pahayag ay ang paratang na itinuturo ng kanyang mga salita sa pamilya Marcos [04:45]. Ang kanyang pag-iinggit sa “Diyos” na maningil at gumanti para sa kanila, at ang pagbabala na ang pananagutan ay “sasapuin ng kasalukuyang henerasyon… hanggang sa mga apo nila” [05:18]—ay malinaw na itinuturing ng marami bilang isang sumpa na nakatutok sa mga Marcos. Ang dating matibay na “UniTeam” alyansa ay ngayon ay nababalutan na ng matinding personal at pulitikal na hidwaan, na nagpapatunay na ang lamat ay malalim na at ang pagkakabuwag ay permanente.

Ang emosyonal na depensa ni Avanceña ay nakasentro sa pagpapakita kay Duterte bilang isang “martyr” na nagdusa para sa bayan. Mariin niyang sinabi na sana’y nagreklamo na lamang sila kung si Duterte ay naging “tarantado, magnanakaw, bangag” o “abusado” [03:44, 07:50]. Ang puntong ito ay sumasalamin sa malalim na paniniwala ng kanyang kampo na ang lahat ng ginawa ni Duterte ay para sa kabutihan ng bansa, at ang pagkakakulong niya ay isang malaking inhustisya. Sa pananaw niya, wala siyang inisip kundi ang kabutihan ng bansa, at ang ginawa sa kanya ay isang malaking kamalian. Ang kanyang damdamin ay nagpapakita ng isang kampo na naniniwala na sila ay nasa tama at ang paghahanap ng hustisya ay dapat na nasa kamay ng mas mataas na kapangyarihan.

ANG HUSTISYA NG DIYOS AT ANG DIYOS NG KATARUNGAN

Ang pag-invoke ni Honeylet ng “Diyos” ay nagdagdag ng isang teolohikal na dimensyon sa krisis. Ang kanyang paniniwala na ang Diyos ang bahalang maghiganti para kay Duterte ay kinontra ng nagkomento, na nagsabing ang kasalukuyang pag-aresto kay Duterte ay maaaring ang mismong “katuparan ng matagal nang pinagdarasal ng mga biktima” [14:34] ng war on drugs.

Ang argumento ay simple: may dalawang uri ng pananaw sa “Diyos” na ini-invoke. Ang “Diyos” na hinihingan ng tulong ni Avanceña—na inaasahang papanigan si Duterte at maghihiganti para sa kanya [13:00]. At ang “Diyos ng Katarungan at Kasaysayan,” na pinaniniwalaang kumakampi sa mga inaapi [13:28] at siyang nagbigay-daan upang magkaroon ng hustisya ang mga biktima ng patayan at pang-aabuso noong nakaraang administrasyon [16:14].

Para sa mga biktima na nawalan ng pag-asa matapos matalo si Leni Robredo noong 2022—na inaasahan nilang mananagot si Duterte—ang kasalukuyang pangyayari ay isang patunay na “God works in mysterious ways” [10:21]. Ang pag-aresto kay Duterte ay nagpatunay na ang hustisya ay matutupad, kahit pa sa hindi inaasahang paraan at timing. Ang ironiya ay nananatili: ang mga dating naghahari-harian at tinitingnan ang kanilang sarili bilang “Diyos” [16:35] ay ngayon ay umaasa sa Banal na Panginoon upang sila ay ipagtanggol. Ang pagbanggit sa Diyos sa panig ng mga biktima ay nagbigay ng isang malalim na pag-asa na ang laban para sa katarungan ay hindi pa tapos.

ANG PAGBUKAS NG BAGONG KABANATA SA PULITIKA

Ang legal at emosyonal na krisis ni Duterte ay hindi lamang nakaapekto sa kanyang personal na buhay, kundi nagbigay-linaw din sa lalong lumalalang banggaan ng pamilya Marcos at Duterte. Ang pahayag ni Enrile ay nagbigay-legal na batayan sa mga pangamba ng mga tagasuporta ni Duterte, habang ang pahayag ni Avanceña ay nagbigay ng isang pampublikong at emosyonal na panawagan para sa digmaan laban sa kanilang pulitikal na kaaway. Ang dalawang magkaibang reaksyon ay nagpapahiwatig na ang pulitika ng Pilipinas ay pumasok na sa isang mas matindi at mas personal na yugto.

Ang pangyayaring ito ay nagtatakda ng isang bagong kabanata sa pulitika ng Pilipinas. Ang pananaw ni Enrile na hindi na makababalik si Duterte ay naglalagay ng isang malaking tanong sa kinabukasan ng dating pangulo at ng kanyang pamilya. Samantala, ang sumpa ni Avanceña ay nagpapatunay na ang lamat sa UniTeam ay hindi na basta-bastang matatama, at ang pulitikal na labanan ay umabot na sa personal at espirituwal na lebel. Ang mga Pilipino ngayon ay saksi sa isang kaganapan na magiging batayan ng pananagutan at katarungan sa kasaysayan ng bansa. Ang tanging tanong na nananatili ay: sino ang papanigan ng kasaysayan, at sino ang mananaig sa matinding salpukan ng batas at damdamin?

Ang krisis na ito ay nagsisilbing matibay na paalala sa lahat ng mga pulitiko na walang kapangyarihan ang mananatiling walang hanggan, at ang pananagutan ay darating sa hindi inaasahang oras. Sa pagdating ng “confirmation of charges hearing” sa The Hague sa Setyembre 23 [02:45], ang mga mata ng mundo ay nakatuon sa Pilipinas, naghihintay ng huling kabanata ng isa sa pinakamalaking legal and political drama sa kasaysayan ng bansa. Ang pag-asa ng mga biktima at ang pagkabahala ng mga kaalyado ay naglalagay sa kasalukuyang administrasyon sa isang masalimuot na sitwasyon, kung saan ang pagpili sa pagitan ng pulitikal na katapatan at internasyonal na obligasyon ay magiging pundasyon ng kanilang pulitikal na legacy.

Full video: