Sumenteryo ng Kawalang-Katarungan: Bakit Sunod-sunod na Sanggol ang Nalibing sa Protected Area ng SBSI?

Nagulantang ang buong bansa sa mga nakapangingilabot na detalyeng lumabas mula sa isinagawang ocular inspection sa Sityo Kapihan, Socorro, Surigao del Norte. Sa pangunguna ni Senator Ronald “Bato” dela Rosa, ang Tagapangulo ng Senate Committee on Public Order and Dangerous Drugs, nabuksan ang isang pinto sa madilim na sikreto na matagal umanong iningatan ng kontrobersyal na grupong Socorro Bayanihan Services Incorporated (SBSI).

Noong Sabado, Oktubre 14, 2023, hindi lamang isang simpleng pagdalaw ang isinagawa ng delegasyon ng Senado. Ito ay isang paghahanap sa katotohanan, isang pagtupad sa sinumpaang tungkulin para bigyan ng hustisya ang mga boses na matagal nang sinupil—lalo na ang mga boses ng mga musmos na bata. Ang kanilang natuklasan ay hindi lamang usapin ng regulasyon o paglabag sa lupa; ito ay isang trahedya na humihiwa sa puso, isang sementeryo na punô ng mga tanong na hindi masagot.

Ang Lihim na Libingan at ang Mahigit 20 Paslit

Ang pinakaunang sentro ng imbestigasyon ay ang sementeryo ng Sityo Kapihan. Sa loob ng 353 ektaryang protected area—isang lugar na dapat ay inaalagaan at pinangangalagaan—natuklasan ni Sen. Bato at ng kanyang grupo, kasama ang mga kinatawan ng DSWD at DENR, ang isang hindi awtorisadong sementeryo na walang kaukulang permit [12:58].

Ngunit ang nakakagimbal ay hindi lang ang kawalan ng permiso. Sa pag-iisa-isa sa mga lapida at talaan, umabot sa mahigit 20 libingan ang natagpuan, at ang nakararami rito ay mga labi ng mga bata at sanggol. Ito ang bumabagabag nang husto kay Sen. Bato, na nagpahayag ng kanyang matinding pag-aalala sa harap ng mga miyembro ng SBSI.

“So marami po nagtatanong, parang nakaka-alarma nga naman, kam, bakit marami mga bata?” [01:00]. Ang tanong na ito ay nagsilbing barometro ng pagkadismaya at pagtataka. Sa transcript, malinaw na ipinakita ang listahan ng mga namatay: may pinanganak at namatay sa loob lamang ng dalawang araw (2 days), may isang taong gulang (1 year old), may dalawang taong gulang (2 years old), at tatlong taong gulang (3 years old) [01:16], [01:31], [01:44].

Ang ganitong kumpol ng maagang pagkamatay, lalo na sa mga sanggol at paslit, ay nagpapahiwatig ng malalim na problema sa loob ng komunidad. Hindi ito normal. Hindi ito isang ordinaryong pangyayari sa isang populasyon. Ang isang sanggol ay hindi dapat mamatay nang basta-basta. “Di ba dapat ang bata hindi ‘yan basta-basta namamatay. Bakit kaya?” ang matinding tanong ng Senador [01:21].

Ang Pagtanggi at ang ‘Handang Sagot’ ng SBSI

Sa panig naman ng SBSI, sinubukan nilang ipagtanggol ang kanilang sarili. Si Ms. Ching Leya Yamson, ang kalihim ng SBSI, ay nagsalita at nagbigay ng paliwanag hinggil sa proseso ng paglilibing. Ayon sa kanya, kumukuha sila ng death certificate mula sa LCR at mayroon silang Barangay Resolution na nagdedeklara sa lugar bilang isang sementeryo [00:30], [00:53].

Ngunit pagdating sa sanhi ng pagkamatay ng mga bata, ang naging tugon ni Yamson ay isang pag-iwas. “Hindi ko po alam kung bakit namamatay ‘yung mga bata… hindi ko po talaga alam ‘yan sir” [01:05]. Ang kawalan ng kasiguraduhan o kaalaman tungkol sa mataas na infant mortality rate sa kanilang komunidad ay lalong nagpatibay sa pagdududa.

Sinubukan din niyang pabulaanan ang paratang na pinagbabawalan ang mga ina na magdala ng kanilang anak sa tamang pangangalaga. “We are very open for hospitalization. In fact, we have a medical assistance po… pinapadala sila sa labas as far as Davao City” [02:43], [05:00], [11:36].

Gayunpaman, ang pagdududa ni Sen. Bato ay lalong lumaki nang makita niya ang pangkalahatang pag-uugali ng mga miyembro. “It’s like they’re hiding something, covering up something because their answers are uniform. You haven’t asked yet, they already have a ready answer. You can see that they are prepared,” ang matalas na obserbasyon ng Senador [14:15]. Ang ganitong “handang sagot” ay hindi nagpapakita ng kusang loob na pagpapakita ng katotohanan, bagkus ay isang senyales ng koordinadong depensa.

Ang Agony ng Isang Ama: Pinigilan sa Ospital

Ang pinakamatindi at pinakamabigat na bahagi ng imbestigasyon ay ang pag-amin ng isang amang miyembro ng SBSI na namatayan ng anak. Sa gitna ng pagdadalamhati, isinalaysay niya ang kanyang makabagbag-damdaming karanasan kay Sen. Bato.

Ayon sa ama, nag-aagaw-buhay ang kanyang anak at gusto niya itong isugod sa ospital sa bayan [07:16]. Ngunit ang kanyang kagustuhan, isang natural na instinct ng magulang, ay matinding tinutulan. Ang nagbigay ng utos, ayon sa ama, ay walang iba kundi si “Senyor Agila,” ang pinuno ng grupo. “Andito naman ‘yung panginoon natin Senyor Agila, kaya wala akong magawa kasi ayaw din ng asawa ko…” [07:49].

Ang nakakatakot ay ang pagkakakulong ng pamilya sa loob ng komunidad. Nang tanungin ni Bato kung bakit hindi siya pwedeng lumabas, ang sagot ay naglantad ng mas madilim na sitwasyon: “may nakaharang doon dalawang gate, hindi ka makalabas basta-basta dahil may mga kilala na, kahit kunwari agaw buhay na, bawal lumabas” [07:59].

Ang kalagayang ito ay hindi lamang paglabag sa kalayaan; ito ay kriminal na kapabayaan na humantong sa kamatayan. Ang pagpapatunay na ang isang ama ay pinigilan sa ospital ang kanyang anak, habang ang bata ay nag-aagaw-buhay, ay isang malaking sampal sa sinasabing “medical assistance” at “open hospitalization” ng SBSI. Ito ay nagpapakita na ang turo ng kanilang pinuno ay mas mataas at mas matindi kaysa sa batas ng tao at lalong-lalo na, sa batas ng pagmamahal ng magulang.

Ang tanong ni Sen. Bato ay simple ngunit tumatagos: “So ibig sabihin kung kung ganon, baka kulang kayo sa alaga dito? Hindi binabawalan ‘yung mga mothers na dalhin sa proper child care ‘yung bata? Bakit namatay ng ganon kaaga?” [02:30], [13:45].

Mga Mas Malawak na Alegasyon at ang Utos sa NBI

Bukod sa isyu ng sementeryo at ng pagkamatay ng mga bata, lumabas din ang iba pang alegasyon laban sa SBSI. Kabilang na rito ang isyu ng child marriage kung saan pinaghihinalaang ikinasal ang mga miyembro noong sila ay teenager pa lamang [14:06]. Mayroon ding mga paratang ng kakulangan sa nutrisyon at bakuna para sa mga bata [03:07], at maging ang posibilidad na ang mga menor de edad na buntis ay napipilitang sumailalim sa matinding training na nagresulta sa pagkakunan [03:40]. Bagama’t mariing itinanggi ni Yamson ang mga paratang na ito, sinabi niya na ang kanilang training ay para lamang sa physical conditioning [04:29].

Dahil sa dami ng mga kwestyonableng pangyayari at sa tila hindi tapat na mga tugon ng mga miyembro, nagbigay ng matinding utos si Sen. Bato. Inatasan niya ang National Bureau of Investigation (NBI) na agarang imbestigahan ang sanhi ng pagkamatay ng mga bata at ang lahat ng bagong alegasyon na lumabas sa isinagawang ocular inspection [14:37].

Ang layunin ay hindi upang maging kaaway ng SBSI, kundi upang malaman ang katotohanan. Sa kanyang mensahe sa mga miyembro, idiniin ni Sen. Bato: “Kahit king galit sa inyo, wala ako. Kaya kaya dito dahil gusto namin maklaro ‘yung katotohanan na mga aligasyon patungkol sa inyo dahil ayaw rin natin na dahil sa… [katotohanan]…” [15:29].

Ang Pag-asa sa Gitna ng Krisis

Sa gitna ng kontrobersiya, nagpakita naman ng suporta at pagkakaisa ang lokal na pamahalaan. Naroon si Governor Lindon Barbers ng Surigao del Norte na nagpahayag ng kahandaan ng LGUs na tumulong sa mga residente ng Sityo Kapihan, lalo na kung magdedesisyon ang DENR tungkol sa kanilang sitwasyon sa lupa [17:53]. Nagbigay rin ng welcome message at pasasalamat si Mayor Riz rafunzel Timkang ng Socorro kay Sen. Bato at sa lahat ng ahensyang dumalo, na nagpapahayag ng pag-asa na ang komunidad ay mananatiling resilient sa kabila ng kasalukuyang pambansang isyu [19:15].

Ang pagbisita ng mga opisyal na ito ay nagpapakita na ang buong gobyerno ay nagkakaisa sa paghahanap ng hustisya at pagtitiyak ng kaligtasan ng bawat mamamayan, lalo na ang mga bata.

Ang kaso ng SBSI at ng Sityo Kapihan ay hindi lamang usapin ng cult o religious sect. Ito ay isang malaking pagsubok sa sistema ng gobyerno na protektahan ang mga mahihina laban sa mga abusong nakatago sa likod ng relihiyon at komunidad. Ang mga libingan ng mga sanggol sa protected area ay sumisigaw ng hustisya. Ang testimonya ng isang ama ay nananawagan ng katarungan.

Sa pag-imbestiga ng NBI, umaasa ang sambayanan na malalaman ang buong katotohanan—kung may questionable circumstances ba talaga sa likod ng pagkamatay ng mga bata [10:59], at kung ang mga miyembro ay biktima ng pang-aabuso o maling pamamahala. Ang mga bata, na dapat ay simbolo ng pag-asa, ay naging simbolo ng isang trahedya na hindi dapat kalimutan. Ang pagiging bukas at tapat ng mga awtoridad ang tanging daan upang tuluyan nang makamit ng mga musmos na kaluluwang ito ang kapayapaan na matagal nang ipinagkait sa kanila.

Full video: