Ang Lihim sa Lawa ng Taal: Whistleblower, Pulis, at ang Bato ng Katotohanan—Ebidensya ng ‘Missing Sabungeros’ Naghatid ng Kilos-Protesta sa Puso ng PNP!

Ang tila tahimik at payapang Lawa ng Taal, na madalas ituring na isang pambansang tanawin, ay ngayo’y tila isang mass grave na nagbubunyag ng mga lihim na matagal nang ibinaon sa ilalim ng asupre at putik. Ang nakakakilabot na pagtuklas ng mga sako-sakong buto—kabilang ang mga kumpirmadong labi ng tao—ay nagpalakas sa loob ng isang pangunahing whistleblower upang pormal na sampahan ng kasong administratibo ang isang grupo ng mga pulis, kasama na ang mga opisyal na may matataas na ranggo, na diumano’y may kinalaman sa pagkawala at pagpatay sa daan-daang sabungero sa bansa.

Ang National Police Commission (NAPOLCOM) ang naging sentro ng pambansang kaganapan, kung saan ang whistleblower na si Julie Patidongan, mas kilala bilang si ‘Alias Totoy,’ ay matapang na humarap upang isumite ang kanyang salaysay. Ang hakbang na ito ay hindi lamang naglalayong magbigay ng tinatawag na “closure” sa mga naulilang pamilya, kundi maglantad din ng isang malalim at nakaugat na sistema ng katiwalian at karahasan sa loob mismo ng hanay ng pulisya, na konektado sa malalaking operasyon ng sabong.

Ang Kalansay ng Katotohanan sa Ilalim ng Lawa

Ang paghahanap sa 34 na missing sabungeros na naiulat mula Abril 2021 hanggang Enero 2022 ay humantong sa isang nakakagulat na pagtuklas. Sa Lawa ng Taal, kung saan sinabi ni Patidongan na itinapon ang mga biktima, limang sako ng mga buto ang naiahon ng mga tauhan ng Philippine Coast Guard (PCG) [01:37:00]. Ayon sa inisyal na pagsisiyasat ng Philippine National Police (PNP) Forensic Group, may mga buto ng tao sa mga nakuhang labi, bagamat mayroon ding halo ng buto ng hayop [01:02:00].

Isa sa mga butong narekober ay pinaniniwalaang bahagi ng balakang o hip bone ng tao [02:27:00], isang kritikal na ebidensya. Gayunpaman, ang pagkuha ng DNA mula sa mga labi ay nananatiling isang malaking hamon dahil sa matagal na pagkababad ng mga ito sa tubig ng Taal na may mataas na nilalamang asupre o sulfur [02:34:00]. Sa kabila ng pagsubok, nagbigay na ng DNA samples ang ilang kaanak ng mga biktima, umaasa na may mag-positibo sa isasagawang cross-matching [03:42:00]. Ang resulta ng mga pagsusuring ito ang magiging “major breakthrough” [05:36:00] na magpapatunay sa matagal nang hinala—na ang mga sabungero ay pinatay at niligpit.

Upang mapabilis ang paghahanap, naglabas na ang PCG ng remotely operated vehicle o ROV [07:01:00], isang sopistikadong gamit sa ilalim ng dagat na kayang lumubog hanggang 1,000 talampakan. Ito ay upang mas malinaw na matukoy ang mga labi sa gitna ng burak at putik, kumpara sa kakayahan ng mga technical diver [07:42:00]. Ang hakbang na ito ay nagpapakita ng pambansang pagtutok sa kaso.

Ang Lihim na Listahan: Mga Pulis, Heneral, at Mambabatas

Sa gitna ng emosyonal na pag-asa ng mga pamilya, inilabas ni Alias Totoy ang isang listahan ng mga opisyal na diumano’y sangkot sa operasyon ng pagdukot at pagpatay. Ayon kay Patidongan, ang bilang ng mga nawawala ay maaaring umabot sa mahigit 100, hindi lamang ang 34 na kaso na nasa records [02:27:00]. Ang mga pulis na ito raw ang “tagadukot at tagaligpit sa mga sabungero na nandadaya o ‘yung tinatawag na nagtutupe” [08:29:00].

Ilan sa mga pinangalanan ni Patidongan ay sina Police Colonel Malinao at Lieutenant Colonel Urapa, na diumano’y tumatanggap ng P200,000 buwan-buwan [15:22:00] kapalit ng kanilang serbisyo. Ang grupong ito, na dating naka-assign sa Region 4 at kalauna’y sa Firearms and Explosives Office (FEO), ay iniuugnay ni Patidongan sa isang malaking personalidad sa sabong.

Ang mas nakakagulat, inihayag ni Patidongan na sangkot din sa kaso ang isang retired one-star general, si Retired Lieutenant General Jonel Estomo [21:59:00]. Sinasabi ni Totoy na si Estomo ang nag-utos sa kanyang sinasabing boss na patayin siya (si Patidongan) upang “matapos na yung problema” [22:28:00]. Niliwanag din niya na ang grupo ng mga pulis na ito ay sangkot din sa ambush kay Calamba City Councilor Arvin Mangat noong 2021 [19:25:00]. Ayon kay Totoy, si Mangat ay pinatarget dahil “ang akala ni [mastermind] ah ito si arvin mangyat siya ang financer ng manchutupi” [20:00:00].

Hindi lamang pulis ang sangkot. Pinangalanan din ni Patidongan ang isang dating vice mayor ng Talisay, Batangas, si Charlie Natanauan, bilang tagatanggap ng mga biktima [29:34:00] bago itapon. Pati isang Judge, si Judge Felix Reyes, ay isinasangkot bilang “tagalakad ng lahat ng kaso namin sa missing sabungero” [30:16:00].

Ang motibasyon ni Patidongan sa kanyang paglutang ay emosyonal at malalim: “Okay lang patayin mo ako pero patayin mo pong pamilya ko, hindi na pwede yan” [50:34]. Ang kanyang tapang na humarap sa media, sa kabila ng banta sa kanyang buhay, ay nagbigay ng boses sa mga biktima.

Ang Kompromiso ng NAPOLCOM: Mabilis at Walang Kinikilingan

Matapos i-file ang mga affidavit at reklamo, nagbigay ng kumpirmasyon si Commissioner Rafael Vicente Kalinisan, ang Vice Chairperson at Executive Officer ng NAPOLCOM. Tiniyak niya na ang ahensya, na tinaguriang “the police of the police” [09:54:00], ay magsasagawa ng mabilis at walang kinikilingan na imbestigasyon.

Ayon kay Commissioner Kalinisan, ang NAPOLCOM ay may target na 60 araw [21:22:00] upang i-resolve ang kaso, base sa kanilang mandato para sa swift justice. Nilinaw niya na dadaan sa due process ang lahat ng pinangalanan, at i-e-evaluate muna ang mga kwento ni Patidongan [13:26:00]. “Kung magkasala kami, lumagpas kami ng konti 60-70 [days],” dagdag niya, ngunit mariing binigyang-diin ang bilis ng proseso.

Hinggil sa mga retiradong opisyal, nilinaw ni Kalinisan na ang NAPOLCOM ay may hurisdiksyon lamang sa mga aktibong pulis [36:00:00] para sa kasong administratibo. Gayunpaman, binigyang-diin niya na ang mga labi ng ebidensya at desisyon sa admin case ay maaaring gamitin ng Department of Justice (DOJ) para sa criminal cases [36:29:00] laban sa lahat ng sangkot, retirado man o hindi. Tiniyak din niya na pag-aaralan nila ang kahilingan ni Patidongan na preventive suspension [46:52:00] para sa mga aktibong pulis na kinasuhan.

Ang Sigaw ng Pamilya: Pagbabago at Hustisya

Ang pinakamabigat na bahagi ng press conference ay ang paglantad ng matinding emosyon ng mga pamilya. Kabilang si Sharlene Lasco, kapatid ng biktima na si John Lasco, na humarap sa media, emosyonal na nagpapasalamat sa suporta matapos ang apat na taong paghihintay [53:02:00].

Ang kanyang mensahe ay higit pa sa paghahanap ng labi; ito ay isang panawagan para sa institutional reform sa PNP. Nagtanong siya, “Bakit itong mga ito [sangkot na pulis] ay hindi nakikita [ang mga red flags]?” [54:01:00]. Ipinunto niya ang isang naunang kaso ng kidnapping na kinasangkutan ni Colonel Urapa na diumano’y na-dismiss, na nagpapahiwatig ng isang sistematikong problema kung saan ang mga pulis na may masamang rekord ay hindi napaparusahan, at sa halip ay nagpapatuloy sa paghahasik ng lagim [54:08:00].

Ang kanyang hiling, at ng lahat ng mga naulila: “Sana ang suggestion namin sa mga kapulisan and NAPOLCOM also na magpasa ng batas or ruling na pag nakita niyo yung pulis na may ganun pong ah kaso na dapat nababantayan na kasi kamukha nito no naghahasik pa ng lagim eh” [54:19:00]. Para sa kanila, ang kasong ito ay nagpapatunay na ang paglilinis ng hanay ng pulisya ay hindi lamang isang isyu ng conduct kundi isang pangangailangan upang maibalik ang tiwala ng publiko sa hustisya.

Sa pagtatapos ng kaganapan, tiniyak ni Commissioner Kalinisan, “Magiging patas po ang National Police Commission. Lahat po ng kailangan pong gawin dito para malinis po ang hanay ng mga kapulisan ay gagawin po namin na walang takot” [57:05:00].

Ang kaso ng Missing Sabungeros ay hindi na lamang usapin ng sugal at e-sabong. Ito na ang pagsubok sa kakayahan ng estado na panagutin ang sarili nitong mga ahente. Sa paglutang ni Alias Totoy, sa pag-ahon ng mga buto sa Lawa ng Taal, at sa emosyonal na sigaw ng mga pamilya, ang daan patungo sa hustisya ay nabuksan na. Ngunit ang laban ay hindi pa tapos. Ito ay isang paalala sa lahat na ang katotohanan, gaano man ito kalalim na ibaon, ay laging maghahanap ng daan upang lumutang at maningil. Ang buong bansa ay naghihintay ng 60 araw para sa simula ng pagbabago, o para sa kumpirmasyon ng isa sa pinakamadilim na kabanata ng kasaysayan ng Philippine National Police.

Full video: