Ang Lihim na Banta sa Pondo ng Bayan: ₱125 Milyong Cash, Binitbit sa Innova, at ang Kakaibang Depinisyon ng ‘Confidence Building’ sa OVP

Niyanig ng matitinding rebelasyon ang bulwagan ng Kongreso matapos humarap sa pagdinig ang mga opisyal na may direktang kinalaman sa kontrobersyal na confidential funds ng Tanggapan ng Pangalawang Pangulo (OVP) at Kagawaran ng Edukasyon (DepEd). Ang pagdinig, na sumisentro sa usapin ng pananagutan, legalidad, at matinding panganib sa seguridad, ay nagpinta ng nakababahalang larawan kung paano hinahawakan ang bilyun-bilyong pisong pondo ng taumbayan. Lumabas sa imbestigasyon ang mga pag-aamin na naglantad ng tila kawalan ng safeguards o panuntunan sa paghawak ng malaking halaga ng salapi, kung saan ang isang daan at dalawampu’t limang milyong piso (₱125M) ay inilabas na cash at binitbit gamit ang ordinaryong sasakyan.

Ang pangunahing punto ng imbestigasyon ay umikot sa cash advance na ginawa ni Ms. Gina Acosta, ang Special Disbursing Officer (SDO) ng OVP, at ni Mr. Edward Fajarda, ang SDO ng DepEd. Ayon sa mga testimonya, quarterly o tuwing tatlong buwan kumukuha si Ms. Acosta ng P125 milyon na cash, habang P37.5 milyon naman ang kinukuha ni Mr. Fajarda para sa DepEd. Ang pinagsamang halaga—isang napakalaking P162.5 milyon na cold cash—ay kinukuha sa Landbank sa loob lamang ng magkakasunod na araw [01:17:58].

Isang emosyonal na punto ng pagdinig ang pag-amin ni Mr. Lemwell Ortono, ang Assistant Chief of Staff ng OVP, na kasama siya ni Ms. Acosta sa pag-withdraw ng P125 milyon. Kapwa sila nagpahayag ng matinding kaba at takot sa tuwing isinasagawa ang transaksyon [58:30]. Ang rason? Ang napakalaking halaga ng pera ay isinasakay lamang sa isang simpleng Toyota Innova—isang sasakyang walang bulletproof o anumang matibay na pananggalang [01:00:52].

Ang Innova, Ang Banta, at Ang Walang Pananggalang na Kawani

Ang tanong ng mga mambabatas ay umikot sa kung bakit hindi gumamit ng armored vehicle o bakit hindi nagrekomenda ng mas ligtas na paraan ng transportasyon ang OVP, lalo na’t si Mr. Ortono ay may mataas na posisyon. Sa apat na beses na pag-withdraw, ni minsan ay hindi umano nila naisipang magrekomenda ng mas ligtas na paraan [59:13]. Ang mas nakababahala pa, ang P125 milyon na cash ay inilipat at binitbit ni Mr. Ortono sa kanyang sasakyan, habang si Ms. Acosta (ang accountable officer) ay nasa ibang sasakyan.

“Hindi ka ba ninerbyos na 125 million cash ang bibitbitin niyo palabas ng bangko?” ang tanong sa kanya. “Ah definitely your honor, um personally Yes, meron pong kaba,” tugon ni Ortono [58:20].

Ang paglilipat ng accountability mula sa SDO (Ms. Acosta) patungo sa Assistant Chief of Staff (Mr. Ortono) ay binigyang diin bilang isang seryosong paglabag. Bilang SDO, si Ms. Acosta ang may pananagutan sa pondo. Ngunit dahil sa takot, ipinasa niya ang responsibilidad na bitbitin ang pera sa kanyang nakatataas na opisyal [01:01:29]. Ito ay naglantad ng tila kakulangan sa pamantayan sa pag-aatas sa mga accountable officer. Ang tanong ay: Kung ang accountable officer mismo ay natatakot at kailangang ipasa ang pondo sa iba, hindi ba ito nagpapakita ng malaking kakulangan sa sistema ng safeguards? [01:20:43]

Ang katotohanang walang safeguards ay mas lumabas pa nang matuklasan na ang pera ay dinadala sa Executive Wing ng OVP sa Mandaluyong [01:05:06]. Doon, bumili si Ms. Acosta ng tatlong 4-foot vaults (na posibleng binili sa pribadong pondo, ani ni Ortono) upang paglagyan ng pera [01:12:42]. Ang pag-iimbak ng P125M na cash sa isang opisina na may humigit-kumulang 35 tao lamang ang access, na walang pormal na safeguard, ay naglalagay sa buhay ng mga kawani at sa pondo ng bayan sa matinding panganib mula sa mga posibleng kriminal. Kung ang pinakamababang risk na opsyon ay ang monthly na pag-withdraw (hal. P40M kada buwan) upang bawasan ang halagang ilalabas, bakit ito naging quarterly? Ang sagot: “The instruction na po your honor… was from the vice president po” [01:15:20].

Ang Gulo sa Pananagutan at ang Delegasyon ng Tungkulin

Isa sa pinakamainit na isyu ay ang pagdelegasyon ng tungkulin ng SDO. Bilang Special Disbursing Officer, ang pangunahing responsibilidad ni Acosta at ni Fajarda ay ang direktang pagbigay (disbursement) ng pondo at pagkuha ng acknowledgement receipt mula sa mga actual recipient [54:30]. Gayunpaman, parehong inamin ng dalawang SDO na ipinasa nila ang pamamahagi ng pera kina Col. Lachica (sa OVP) at Col. Nolasco (sa DepEd), na mga security officer at hindi bonded SDOs.

“Ang sdo is the special disbursing officer which is the accountable person for the funds that are being um entrusted to him,” paliwanag ni Atty. Fajarda [01:17:33].

Ngunit parehong ipinasa ang tungkulin. Si Ms. Acosta ay nagbigay kay Col. Lachica, na siyang kumuha ng mga acknowledgement receipts. Sa pananaw ng ilang mambabatas, ito ay tila pagtalikod sa pananagutan. Kapag ang SDO ay hindi direktang nakaharap sa recipient, nagiging questionable ang paggamit ng pondo. Ang tanong: “Sino ang dapat pumirma? Ang tao na nakatanggap ng pera na nakaharap niya?” Ang sagot: “Yes, your honor” [54:57]. Subalit, sa kasong ito, hindi ang SDO ang nakaharap. Ito ang dahilan kung bakit naghahanap ng mas matibay na batas ang mga mambabatas—upang gawing malinaw ang pananagutan ng mga SDO at ng mga opisyal na nagtatalaga sa kanila [01:20:43].

Ang ‘Confidence Building’ at ang Direktang Pangangasiwa ng Pinakamataas na Opisyal

Isang kakaibang paglalantad ang tungkol sa paggamit ng confidential funds. Ang Program/Project/Activity (PAP) na inilatag ng OVP ay tinawag na “implementation of OVP initiatives and confidence building” [30:06]. Nang tanungin si Mr. Ortono kung ano ang ibig sabihin ng “confidence building,” ang depinisyon niya ay: “ensuring that the um image of the OVP is maintained and that no threat will be… walang threat na mangyayari to the institution itself” [01:31:00].

Ang kakatwang depinisyon na ito—na ang pondo ay gagamitin para sa pagpapanatili ng image ng OVP—ay taliwas sa inaasahang gamit ng confidential funds at tila napakalawak para sa tumpak na pag-uulat. Kahit na ang ilan sa aktibidad na nakasaad, gaya ng provision of medical and food aid, ay pinahihintulutan, ang COA mismo ay umamin na hindi kailangan ng karaniwang resibo para sa mga confidential fund—tanging acknowledgement receipt of cash lang ang kailangan [34:09]. Ito ay nagpapahirap sa pagtunton at pagpapatunay kung saan napunta ang bawat sentimo, lalo pa’t ang mga pumirma sa acknowledgement receipts ay hindi direkta sa SDO nagmula.

Sa gitna ng lahat ng kaguluhang ito, nananatiling seryoso ang implikasyon ng pirma ni Bise Presidente Sara Duterte sa mga disbursement vouchers. Siya mismo ang nag-certify na ang expenses ay “necessary, lawful and incurred under my direct supervision” [01:10:44]. Ngunit sa mga testimonya ni Ortono, Acosta, at Fajarda, lumalabas na ang proseso ay puno ng kapabayaan at unprecedented risk—malayong-malayo sa inaasahang direct supervision ng isang matalinong pinuno.

Ang Accountant ng OVP, si Ms. Julieta Villa Del Rey, na may 34 taong karanasan, ay nagbigay ng isang pambihirang revelation: Sa kanyang matagal na panunungkulan, ito ang unang pagkakataon na isang Bise Presidente ay nag-withdraw ng ganoon kalaking cash (P125M), samantalang ang maximum encashment noon ay P3 milyon lamang [01:18:56]. Ang matinding pagbabagong ito sa proseso, kasabay ng tila kawalan ng kaalaman ng mga itinalagang opisyal sa kanilang degree of accountability, ay naglalagay sa kapakanan ng pondo ng bayan sa malaking panganib.

A Call for Stronger Accountability

Ang pagdinig ay nagbigay diin sa malalim na pangangailangan para sa stronger accountability sa gobyerno. Ang mga SDO, na binibigyan ng milyun-milyong pondo, ay tila itinalaga nang walang sapat na qualifications o training sa paghawak ng ganitong kalaking cash. Ang kanilang mga tugon, na puno ng “hindi ko po alam” at “natatakot po ako,” ay nagbigay ng mensahe na sila ay tila good followers lamang, hindi capable officials [01:25:40].

Ang mga opisyal ay nanatiling tikom sa dahilan kung bakit hindi nila inirekomenda ang mas ligtas na paraan o binawasan ang halaga ng cash na kinuha. Ang pagsasabing “instruction” ito ay tila ginamit na panangga laban sa anumang pag-ako ng sariling pananagutan [01:15:20].

Ang pagdinig na ito ay hindi lamang tungkol sa confidential funds; ito ay tungkol sa integrity at transparency ng pamahalaan. Ang katotohanan na ang mga pondo ay inilalabas nang cash sa ganitong kalaking halaga, inihahatid sa ordinaryong sasakyan, at ipinapasa sa mga opisyal na hindi bonded, ay nagpapakita ng isang sistema na kailangang ayusin. Hindi dapat maging kawawa ang mga ordinaryong opisyal ng gobyerno dahil lamang sa hindi nila naintindihan ang degree of accountability na kaakibat ng kanilang posisyon. Ang Kongreso ay may tungkuling gumawa ng batas upang panagutin ang mga nagtatalaga ng mga opisyal at gawing mas matibay ang safeguards sa paghawak ng pondo, lalo na sa mga sensitibong confidential funds [01:27:30]. Ang pondo ng bayan ay hindi dapat isakay sa isang Innova; ito ay dapat protektahan ng pinakamataas na antas ng pananagutan

Full video: