Ang Katahimikan ng ‘Little Mayor’: Hepe-de-Staff ni VP Sara, Tinalikuran ang Bilyong Pondo at Sinira ang Karera ng 5 Opisyal

Isang mapanganib na larawan ng kapangyarihan, pagtatatwa, at kawalan ng pananagutan ang nahayag sa gitna ng kongresyonal na pagdinig. Sa loob ng siyam na taon, siya ang pinakamalapit na administratibong kanang-kamay ng isang opisyal na ngayo’y Bise Presidente ng bansa. Siya ang itinuring na “Little Mayor” na inaasahang maging pinakawélersado at pinakapamilyar sa galaw ng isang malaking local government unit (LGU) tulad ng Davao City. Ngunit nang siya ay humarap sa mga mambabatas, tila naglaho ang lahat ng kaalamang ito.

Si Atty. Zuleika Lopez, kasalukuyang Chief of Staff (COS) ni Bise Presidente Sara Duterte at matagal na nagsilbing Davao City Administrator, ay umukit ng pagtataka sa mga miyembro ng Kongreso sa kanyang paulit-ulit na pagtanggi na mayrooon siyang ‘personal na kaalaman’ tungkol sa paggamit at pagdisperse ng Confidential Funds (CF)—mula sa lumobong bilyong pondo ng Davao City hanggang sa kontrobersyal na P125 milyong pondo ng Office of the Vice President (OVP). Kasabay nito, hayagan niyang inamin ang pagdala ng utos na pwersahing magbitiw ang hindi bababa sa limang matataas na opisyal ng Department of Education (DepEd). Ang kanyang testimonya ay hindi lamang naglalantad ng nakakabiglang kawalan ng transparency sa paggamit ng pondo ng bayan kundi nagpapahiwatig din ng pagbali sa due process sa pinakamataas na antas ng burukrasya.

Ang “Little Mayor” na Hindi Alam ang Bilyong Pondo

Sa pagdinig na pinamumunuan ni Congresswoman Jinky Luistro, detalyadong binalikan ang mahabang serbisyo ni Atty. Lopez sa Davao City. Mula 2010 hanggang 2013, at muli noong 2016 hanggang 2022, siya ang City Administrator sa ilalim ng noo’y Mayor Sara Duterte. Kabilang sa kanyang tungkulin ang paggawa ng mga plano at programa, pag-uugnay sa 40-plus na department heads, pamumuno sa 30-plus na komite, at pangangasiwa sa mga administratibong serbisyo lalo na sa panahon ng kalamidad. Aminado si Atty. Lopez na napakalawak ng kanyang function, na siyang dahilan kung bakit tinawag ang posisyon ng City Administrator bilang “Little Mayor” [01:12:43].

Gayunpaman, ang “Little Mayor” na ito ay tila nabulag sa pinakamalaking isyu ng panahong iyon: ang Confidential Funds ng Davao City. Ipinakita sa pagdinig ang nakakakilabot na pagtaas ng pondo na ito, mula P144 milyon noong 2016 at umakyat hanggang P460 milyon noong 2022 [27:01]. Sa kabila ng kanyang papel bilang administrator na dapat ay sentro ng koordinasyon ng lahat ng programa at badyet ng LGU [08:16], mariing iginiit ni Atty. Lopez na wala siyang ‘direct knowledge’ o ‘personal information’ tungkol sa paggastos ng pondo.

“I am not really competent to discuss budget concerns,” [02:20:01] ang kanyang tugon, kahit pa ipinaalala ni Rep. Luistro na ang mga pondo ay ginastos sa panahong siya ang nanunungkulan bilang City Administrator [02:21:10]. Ayon kay Lopez, ang kanyang trabaho ay limitado lamang sa operational na bahagi—tinitiyak na ang approved na mga proyekto ay naisasagawa sa tamang oras [18:13]. Taliwas ito sa inaasahan ni Rep. Luistro, na naniniwalang ang City Administrator ang dapat nagtitiyak ng “genuineness, the propriety, the veracity of all the concerns programs and projects” [01:41:02] bago ito aprubahan ng LCE.

Ang paulit-ulit na pagtatatwa ni Atty. Lopez ay umabot sa punto ng pagiging unbelievable, ayon kay Rep. Luistro, lalo na’t umamin si Lopez na pumirma siya ng vouchers (kahit sinabing delegated authority lang ito) at nag-ko-coordinate sa pagbuo ng mga big ticket projects [19:34] tulad ng National Museum at Davao Bus System [16:07]. Paano nga ba magiging posible na ang isang opisyal na nasa sentro ng lahat ng operasyon at deliverables ng LGU sa loob ng halos isang dekada ay walang makita, walang marinig, at walang nalalamang detalye tungkol sa bilyong pondo na pinag-uusapan [01:07:18]?

Walang Alam sa P125M ng OVP, Kahit Chief of Staff na

Ang lamat sa pananagutan ay lumawak pa nang ibaling ang usapan sa OVP Confidential Funds. Hinarap si Atty. Lopez—ngayon bilang Hepe-de-Staff ni VP Sara Duterte—ng isang Disbursement Voucher (DV) na nagpapakita ng P125 milyong ginastos sa huling quarter ng 2022, na pirmado mismo ng Bise Presidente, at isang tseke na ini-isyu kay Gina F. Acosta [01:02:39].

Tinanong si Atty. Lopez kung sino ang nagde-desisyon sa disbursement ng CF, lalo na at siya ang COS na inaasahang tumutulong sa Bise Presidente sa mga dokumentong pinipirmahan [01:14:16]. Ang tugon ni Lopez ay isang nakakagulat na pag-ulit ng kanyang depensa: “I have no personal knowledge of this DV because it never passed through me” [59:36].

Maging ang mga itemized expenditures na ipinakita mula sa accomplishment report ng OVP, tulad ng “payment of reward,” “rental of other incidental expenses relative to the maintenance of safe houses,” at “provision of medical and food aid” [01:04:14] ay hindi niya raw alam.

Ang pagtatatwa na ito mula sa isang Chief of Staff—ang gatekeeper at tagapag-ugnay ng punong opisyal—ay nagdudulot ng matinding pagdududa: Kung ang COS, ang pangunahing aide na nagpapatupad ng utos ng principal, ay walang alam sa detalye ng paggastos, sino ang may alam? Ang tanging kongkretong impormasyon na nakuha ay tanging ang disbursement voucher at check mismo, na nagpapatunay na ang pagdisperse ng pondo ay dumaan sa direktang desisyon ng appointing authority [01:00:42].

Ang Utos na “Mag-resign” at ang Mass Dismissal sa DepEd

Kung walang alam si Atty. Lopez sa bilyong pondo, siya naman ay lubos na kumpirmado sa pagdadala ng decisive at consequential na utos ng kanyang principal—ang pagpapatalsik ng matataas na opisyal sa DepEd.

Kumpirmado mismo ni Atty. Lopez na siya ang inatasan ni VP Sara Duterte, na noo’y Kalihim din ng DepEd, na tawagan si dating Undersecretary Gloria Mercado upang sabihan itong mag-resign [41:09]. Ang dahilan: pagkawala ng “trust and confidence” ng principal [41:25].

Nabanggit ni Mercado sa naunang pagdinig na ito ay konektado sa kanyang pagtanggi na payagan ang “negotiated procurement” para sa budget ng computerization program [40:30]. Ang insidenteng ito ay naglalantad ng isang nakakabahalang senaryo: ang pagpapatalsik sa isang opisyal na matapat na naglingkod sa gobyerno nang mahigit 30 taon [47:31] dahil sa pagtindig laban sa isang kaduda-dudang proseso ng pagbili.

Ngunit ang mas nakakagulat ay ang kasunod na pag-amin ni Atty. Lopez. Matapos niyang sabihin na ang kaso ni Mercado ay isang “isolated incident” [41:34], siya ay naitama ni Rep. Luistro, at sa huli ay umamin na lima pang matataas na opisyal ng DepEd ang inutusan niyang magbitiw para din sa parehong dahilan—loss of trust and confidence [01:08:49]. Kabilang sa mga ito sina Usec. Ablan, Usec. Aruko, at Usec. Brady.

Ito ay malinaw na nagpapahiwatig na ang operasyon na ito ay hindi isolated, kundi isang sistematikong shake-up na isinagawa ng tanggapan ng Bise Presidente sa loob ng DepEd.

Pagyurak sa Due Process?

Ang tanong ni Rep. Luistro ay lalong nagpainit sa pagdinig: Sinunod ba ang due process bago piliting magbitiw ang mga opisyal?

Bilang isang abogado, sinabi ni Atty. Lopez na may legal basis siya at sinunod niya ang due process sa pamamagitan ng pagpapaalam sa dahilan at pakikinig sa paliwanag ni Mercado [56:49]. Gayunpaman, nang tanungin siya ni Rep. Luistro, na isa ring dating municipal administrator, ng mga simpleng yes or no na tanong, bumagsak ang depensa ni Lopez [57:53]:

Binigyan ba ng kopya ng reklamo? Hindi.

Nag-set ba ng hearing para makapagpaliwanag? Hindi.

Naglabas ba ng resolusyon? Hindi.

Ayon kay Rep. Luistro, ang kawalan ng mga fundamental requirements na ito ay nagpapahiwatig ng constructive dismissal—isang sitwasyon kung saan ang isang empleyado ay napipilitang magbitiw dahil sa hindi makatwirang kondisyon [55:26]. Ang depensa ni Lopez ay nakatuon lamang sa katotohanang ang mga opisyal ay naglilingkod “at the pleasure of the appointing authority” [55:39] at siya ay sumusunod lamang sa utos ng principal.

Ngunit ang lohika na ito ay tinanong ni Rep. Luistro: Kung may karapatan ang Chief of Staff ng OVP na makialam sa paghiwalay ng mga empleyado ng DepEd, ang mga opisyal din ba ng DepEd ay may karapatang makialam sa operasyon ng OVP [44:06]? Walang due process ang nagawa dahil sa alibi ni Lopez na hindi siya bahagi ng DepEd [48:58]. Ang insidente, na nagsimula bilang isang simple at “isolated” na utos, ay nagtapos bilang isang serye ng mass resignations na nagtatanong sa pagiging makatarungan ng sistema.

Panawagan sa Pananagutan

Ang testimonya ni Atty. Zuleika Lopez ay nagbigay ng isang malinaw at nakakabahala na pananaw sa estilo ng pamamahala na nakasentro sa absolute loyalty at centralization of power. Sa isang banda, mayroong absolute ignorance sa paggamit ng bilyong pondo na dapat ay nasa ilalim ng kanyang pangangasiwa; sa kabilang banda, mayroong absolute obedience sa utos ng principal na magpatupad ng mass dismissal nang walang due process.

Sa huli, ang mga pagtatatwa ni Atty. Lopez—na sa loob ng halos isang dekada ay walang alam sa pagdisperse ng mga confidential funds ng kanyang LGU at maging ng OVP—ay hindi lamang nagpapahina sa kanyang kredibilidad bilang isang pinuno, kundi nagpapalakas din sa panawagan ng publiko para sa mas mataas na antas ng accountability at transparency sa mga ahensya ng gobyerno. Ang tanong kung saan napunta ang bilyong pondo, at kung bakit pinatalsik ang limang opisyal na humahawak sa DepEd budget, ay nananatiling nakabitin sa himpapawid. Ang mga sagot na ito ay utang ng pamahalaan sa taumbayang nagbabayad ng buwis.

Full video: