Pag-uugnay sa War on Drugs at Ang Naglahong Sabungeros: Nakakabiglang Pagtuklas sa Likod ng Enforced Disappearances

Matagal nang bumabagabag sa pambansang kamalayan ang kaso ng missing sabungeros, isang misteryong hindi lamang nagdulot ng matinding paghihirap sa mga pamilya, kundi naglantad din ng isang masalimuot at nakakatakot na web ng mga krimen na posibleng umabot sa pinakamataas na antas ng “enforced disappearances” sa bansa. Higit tatlong taon na ang nakalipas mula nang nagsimulang maglaho ang ilang indibidwal na konektado sa mundo ng sabong sa iba’t ibang cockpit arena, ngunit sa mga nagdaang pagdinig, lalong naging matingkad ang mga hinala: ito ay hindi ordinaryong kaso ng pagdukot, kundi isang mas malalim at mas madilim na operasyon.

Sa pagdinig ng Senado na pinangunahan ni Senador Ronald “Bato” Dela Rosa, lumabas ang mga detalyeng nagpapakita ng ugnayan sa pagitan ng mga kaso sa Santa Cruz, Laguna, at sa Manila Arena. Ang mga matatapang na testimonya ng mga magulang, kasama ang nakakagulat na pahayag ng Department of Justice (DOJ), ay nagbigay ng bagong mukha sa imbestigasyon—mukha ng posibilidad na iisa lang ang grupo ng mga salarin na nasa likod ng pagkawala ng mga sabungero at ng mga kaso na may kaugnayan sa malawakang drug war noong nakaraang administrasyon.

Ang Matingkad na Ebidensya at Ang Sikreto ng Batangas

Isa sa pinakamalaking pag-unlad sa kaso ay ang pag-apruba ng DOJ at Philippine National Police (PNP) sa paghukay sa tatlong unclaimed na labi sa isang sementeryo sa Laurel, Batangas. Ayon kay Justice Secretary Jesus Crispin Remulla, ang mga bangkay na ito, na sinasabing mga salvage victim na natagpuan sa bulubundukin, ay inilibing ng pulisya noong 2020 dahil walang kumilala o nag-angkin sa kanila. Sa kabila ng matagal nang pagkakabaon, ang mga labi na ito ay posibleng maging game-changer sa imbestigasyon.

Ang layunin ng paghukay ay simple: upang suriin ang DNA ng mga buto at itugma sa DNA bank na itinatatag ng DOJ, na naglalaman ng mga sample mula sa mga kaanak ng nawawalang sabungero. Kung magtugma ang mga ito, magkakaroon ng kongkretong ebidensya kung ano ang nangyari sa ilan sa mga naglaho. Ito ay isang prosesong naglalayong magbigay ng kaliwanagan at, higit sa lahat, closure sa mga pamilyang nababalot ng matinding kalungkutan at kawalan ng pag-asa.

Dagdag pa rito, ang pagkakatagpo ng mga buto sa Taal Lake ay isa ring kritikal na piece ng ebidensya. Kung mapatunayang tao ang mga butong ito at may koneksyon sa biktima, lalo nitong pagtitibayin ang testimonya ng pangunahing saksi na si Julie Patidongan (alias Totoy). Ang mga buto sa Batangas at Taal Lake ay nagbibigay ng pag-asa na ang istorya ng mga missing sabungeros ay malapit nang mabuo, at ang mga salarin ay tiyak na mapapanagot.

Ang Nakakakilabot na Ugnayan: Sabong at Enforced Disappearance

Ngunit ang mas nakakagulat na rebelasyon ay ang pahiwatig ni Secretary Remulla sa posibleng koneksyon ng kaso sa war on drugs. Sinasabing lumabas sa kanilang imbestigasyon na ang mga taong sangkot sa enforced disappearances ay “isang grupo” lamang.

“Ang mga taong involved sa what we call enforced disappearances ay parang nagkatugma na isang grupo ginamit sa pareho. They were part of the drug war and they were part of the disposition group dito sa sabong,” matinding pahayag ni Remulla.

Ang pahayag na ito ay nagpapahiwatig na ang operasyon ng pagdukot at pagtatapon ng mga biktima sa sabungan ay hindi lamang tungkol sa utang o dayaan sa laban, kundi isang sistematikong paraan ng pagpapatahimik at paglilibing sa katotohanan. Ito ang pinakamalaking current affairs na anggulo ng kaso, na nag-uugnay sa isang serye ng pagkawala sa isang malawakang isyu ng human rights at krimen sa bansa.

Sa kabila ng mga hinala, mariing pinabulaanan ni dating Pangulong Rodrigo Duterte, sa pamamagitan ni Bise Presidente Sara Duterte, ang pagtatangkang iugnay siya sa kaso. Tinawag niya itong “preposterous” o kalokohan, iginiit na walang basehan ang mga paratang laban sa kanya. Ang kanyang reaksyon ay lalong nagpainit sa kontrobersiya, na nagpapakita kung gaano kasensitibo ang isyu ng drug war at ang epekto nito sa kasalukuyang imbestigasyon.

Ang Panaghoy ng mga Ina at Ang 14-Anyos na Biktima

Sa gitna ng imbestigasyon, nananatiling sentro ng emosyon ang mga nagdurugong panawagan ng mga magulang. Lalo na ang mga ina ng mga nawawala sa Santa Cruz, Laguna, na sina Mrs. Ramos at Mrs. Deuna.

Hindi na halos makahinga sa pag-iyak si Mrs. Ramos habang inilalahad ang kuwento ng kanyang anak na si Mason Ramos, na 14-anyos lamang. “Nag-aaral po ‘yan! Minor de edad po ‘yan! Kinuha po niya sa akin ‘yan. Hindi ko po siya pinapayagan,” pahayag niya, na tinutukoy ang amo ng mga biktima na si Sir Jerry Gorgel (ang boss ng kanyang anak na si John Paul Deuna Ramos).

Ang kaso ni Mason ay nagpapakita ng kawalang-awa ng mga salarin. Isang bata pa, na naakit lamang sumama sa sabungan, ang biglang naglaho at nadamay sa isang napakalaking problema. Ang kalungkutan ng mga ina ay lalong tumindi dahil sa kawalan ng kooperasyon ni Gorgel, na hindi raw nakikipag-ugnayan at binababaan pa ng telepono ang mga magulang.

Ang abugado ni Gorgel, si Atty. Raven, ay nangako ng kooperasyon, ngunit hindi dumalo si Gorgel sa pagdinig, na ikinagalit ni Senador Bato. Ang game farm na pag-aari ni Gorgel, kung saan nagtatrabaho ang ilan sa mga nawawala, ay nagiging isa ring sentro ng imbestigasyon. Ang pag-iwas ni Gorgel at ang mga kahina-hinalang medical certificate ng iba pang resource persons (tulad nina Bayog at Matillano) ay lalong nagbigay ng hinala sa kanilang pagkakasangkot at pilit na pagtatago sa katotohanan.

Ang Testigo ng Kadiliman: Isang Handler ang Nagbunyag

Sa kabilang kaso, nagbigay ng isang detalyado at nakakapangilabot na salaysay ang testigong si Denmar Simpco (Alias RV), isang handler sa Manila Arena. Inilarawan ni Simpco ang kanyang nasaksihan noong Enero 13, kung paano sapilitang kinuha ang mga biktima mula sa kanilang cock house.

Ayon kay Simpco, nakita niya ang walong lalaki na nakasuot ng nakaitim na jacket na umaakyat sa cock house ng mga biktima. Nakilala niya ang isa sa mga lider ng grupo na tinatawag na “Chief,” na kanyang itinuro bilang si Julie Patidongan (alias Totoy)—isang pangalan na paulit-ulit nang lumalabas sa imbestigasyon.

“Binaba na po nila yung tao… meron pong nakaabang na isang van… Light gray po na van,” kuwento ni Simpco, na sinundan ang apat na biktima hanggang sa basement kung saan sila isinakay sa van. Ang kanyang desisyon na sumunod ay dahil sa takot na baka ang kanyang sariling kapatid ay madamay, dahil kaibigan at kasama niya ang mga nawawala.

Ang salaysay ni Simpco ay lubhang kritikal dahil nagbigay ito ng mukha at pangalan sa mga diumano’y salarin at nagpaliwanag sa modus operandi ng grupo. Matapos ang pagdukot, sinabi pa ni Simpco na bumalik ang ilang security personnel, kabilang sina Matillano at Berhilyo, upang kolektahin at isakay ang mga gamit ng manok ng mga biktima, tulad ng folding, timbangan, at patuka—isang aksyon na nagpapakita ng tahasang paglilinis ng pinangyarihan ng krimen.

Pagpapatuloy ng Laban para sa Hustisya

Sa huli, ang pagdinig ay nagtatapos sa isang mapait na tanong: nasaan na ang mga nawawalang sabungero? Ang mga survivor mula sa Santa Cruz, Laguna, ay nagbigay ng huling hiyaw ng pag-asa, sinabing naghintay sila hanggang kinaumagahan, umaasang “i-turn over sa pulis” ang kanilang mga kasamahan—ang inaasahang aksyon sa traditional sabong kapag may bad weight o trouble. Ngunit naglaho ang kanilang mga kasama, kasama ang lahat ng pag-asa.

Ang kaso ng missing sabungeros ay isa nang simbolo ng masalimuot na problema ng enforced disappearances sa Pilipinas. Sa pamamagitan ng patuloy na paghahanap sa DNA match sa mga labi sa Batangas, ang pagpapatibay sa testimonya ni Alias RV, at ang pangako ng DOJ na aarestuhin ang mga sangkot, unti-unti nang nagkakaroon ng linaw ang kuwento.

Ang laban para sa hustisya ay patuloy, at ang mga pamilya ay kapit-bisig na nagdadasal na sana, ang mga mahal nila sa buhay ay makita pa ring buhay. Kung hindi man, ang mga kaukulang ahensya ay nangako na gagawin ang lahat upang mapanagot ang mga nasa likod ng nakakagimbal na paglalahong ito. Ang katotohanan, gaano man ito kadilim, ay dapat lumabas.

Full video: