Bilyon-Bilyong Piso sa Anino: Paano Naging ‘Certification Factory’ ang OVP at DepEd, at Bakit Nayanig ang Pundasyon ng COA?

Ang bulwagan ng Kongreso, na karaniwang lugar ng matitinding debate, ay naging entablado ng isang nakakagulantang na pagdinig na naglantad ng dalawang magkasalungat ngunit magkaugnay na krisis: ang lumalabas na iskandalo ng pag-abuso sa Confidential Funds (CF) at ang mapanganib na kompromiso sa kalayaan ng Commission on Audit (COA). Sa pagdinig na dinaluhan ng mga opisyal mula sa Office of the Vice President (OVP), Department of Education (DepEd)—na parehong pinamumunuan ni Bise Presidente Sara Duterte—at maging ng mga kinatawan mula sa COA, Land Bank, at iba pa, tila hindi lamang ang pondo ng bayan ang nasa alanganin, kundi maging ang sistema ng pananagutan sa bansa.

Sa matalas na interpelasyon ni Congressman Manuel, ibinunyag ang isang sistematikong paglabag at kakulangan sa kaalaman ng mga matataas na opisyal hinggil sa paggamit ng CF. Ang pag-uusisa ay nag-ikot sa paligid ng mga “cash handouts” o diumano’y mga allowance na ibinigay sa mga opisyal para “makakuha ng pabor,” isang gawain na tahasang kinilala ni Miss Sunshine Fajarda, isang former DepEd official, na mali at labag sa batas, lalo na’t mayroong “No Gift Policy” sa ahensya [00:56].

Ang paggamit ng CF, na mayroong espesipikong gamit batay sa Joint Circular 2015-01—na, ayon kay Cong. Manuel, ay hango sa General Appropriations Act—para sa di-umano’y allowances na naglalayong “secure favors” ay isa nang malinaw na pagbaluktot sa layunin ng pondo. Ang seryosong isyu ay hindi lamang sa paglabag, kundi sa tila kawalan ng pag-unawa ng mga opisyal na pinagkatiwalaan ng pondo. Nabatid na kahit si Mr. Lemuel Ortonio, ang Chief of Staff ng OVP, ay tila may kakulangan sa kaalaman kung paano ginamit ang pondo, bagama’t siya ay pumirma sa ilang dokumento [15:04].

Ang Pabrika ng Pekeng Dokumento: Piatos, Villamin, at ang mga Blangkong Selyo

Ngunit ang pinakamatinding paglantad ay dumating sa pag-uusisa tungkol sa mga pangalan na lumitaw sa mga Acknowledgement Receipt (AR) na dapat sana’y magpapatunay na natanggap ang pondo. Natanong si Ortonio tungkol kay “Mary Grace Piatos” (na may double T), isang pangalan na di-umano’y recipient sa OVP, kung saan hindi pa rin makapagbigay ng katiyakan ang opisyal na siya ay pamilyar sa taong may ganoong apelyido sa Davao City [17:14].

Mas nagulantang ang komite nang lumabas ang kaso ni “Cocoy Villamin,” isang pangalan na lumitaw sa ARs ng parehong OVP at DepEd, ngunit may magkaibang pirma. Tinanong ng mga kongresista ang mga resource persons, kabilang ang former Special Disbursing Officer (SDO), kung posible bang magkaroon ng dalawang magkaibang pirma ang isang tao. Habang sinasabing “possible” ito, ang paliwanag ay nag-ugat sa haka-haka: baka raw ang recipient ay isang informant na ayaw magbigay ng tunay na pangalan dahil sa takot sa danger [20:30]. Gayunman, tulad ng idiniin ng mga kongresista, ang paninindigan sa posibilidad na ito ay isang lubos na iresponsableng posisyon para sa isang opisyal na nananagot sa pag-iingat ng pondo ng bayan [24:25].

Ang sitwasyon ay lalong pinabigat ng paglantad kay Attorney Abella, ang abogado na nag-notaryo ng mga certification. Tila nagawa niyang mag-notaryo ng mga dokumento na mayroong blangko o kaya’y walang personal appearance ng lahat ng nakalistang signatories, kasama na ang pangalan ni VP Sara Duterte mismo [25:06]. Sa kabila ng matitinding tanong at pag-ulit-ulit ng mga kongresista—na kahit pang-elementarya ang pag-unawa sa salitang “and” ay sapat na upang malaman na dapat dalawa ang umapir—nanindigan si Atty. Abella sa kanyang ginawa. Ang buong serye ng mga aksyon na ito—mula sa kahina-hinalang allowances, sa ghost recipients, at sa dubious na notarization—ay nagtulak kay Cong. Manuel na tapusin ang kanyang interpelasyon sa isang mapait na konklusyon: ang OVP at DepEd, sa ilalim ng kasalukuyang pamunuan, ay nangailangan ng mga “abogado” at “opisyal” para magtayo ng isang “Acknowledgement Receipt Factory” at “Certification Factory” upang “i-defend” ang “pag-abuso” sa Confidential Funds [30:12].

Ang pagkadismaya ni Cong. Manuel ay nagbigay-diin sa isang mas malalim na krisis: ang paggamit ng kaalaman at expertise ng mga abugado hindi upang ipagtanggol ang batas, kundi upang bigyan ng legal na tabing ang mga kahina-hinalang transaksyon. Ito ay isang seryosong akusasyon na tumatagos hindi lamang sa OVP at DepEd, kundi maging sa integridad ng mga indibidwal na nanumpa na maglingkod sa batas.

Ang Pag-atake ni Marcoleta: Kinompromiso ba ng COA ang Sarili?

Habang ang isang bahagi ng pagdinig ay nag-aalala sa anomalya ng pondo, ang pangalawang bahagi ay tumuon sa isyu ng institusyonal na pananagutan. Si Congressman Rodante Marcoleta, sa kanyang interpelasyon, ay hindi nagtanong tungkol sa allowances o pekeng pirma. Sa halip, dinirekta niya ang kanyang atensyon sa kinatawan ng COA, si Attorney Camora, at kinuwestiyon ang mismong karapatan ng Kongreso na gumamit ng mga Confidential at Non-conclusive na dokumento ng COA.

Ginamit ni Cong. Marcoleta ang mga probisyon sa 1987 Konstitusyon at Presidential Decree 1445 (State Audit Code) upang bigyang-diin ang eksklusibong mandato ng COA na “examine, audit and settle all accounts” ng pondo ng bayan [34:38]. Tinalakay niya ang prinsipyo ng potestas delegata non delegare potest—na ang isang delegadong kapangyarihan ay hindi na maaaring muling ipasa. Ang batayan ng kanyang pag-atake ay: bakit nagbigay ang COA ng Audit Observation Memo (AOM) at Notice of Disallowance (ND), na parehong “appealable” at “contestable,” sa Komite ng Kongreso? [39:02].

Para kay Marcoleta, ang pagbibigay ng COA sa mga dokumentong ito ay hindi lamang lumabag sa confidential na proseso ng audit, kundi tila isinuko o inabuso ng COA ang kanilang independence at exclusive na awtoridad. Kung gagamitin daw ng Kongreso ang mga dokumentong ito—na nakuha sa subpoena—para sa kanilang sariling pag-uusisa at public hearing, maaari raw itong makompromiso ang tuloy-tuloy na proseso ng audit ng COA at ang karapatan ng mga party na maprotektahan ang kanilang posisyon habang hindi pa final ang pag-audit [42:18].

Idiniin ni Marcoleta na ang Kongreso, sa paggamit ng mga raw at unresolved na dokumento ng COA, ay tila nangu-usurp o nang-aagaw ng bahagi ng mandato ng audit, na eksklusibo lamang sa COA [55:30]. Ang tanong ay hindi lamang tungkol sa procedural compliance, kundi tungkol sa katatagan ng isang independent constitutional body. Sa puntong ito, nagbabala pa si Cong. Marcoleta na ang pagkilos ng COA leadership ay maaaring maging basehan para sa isang impeachment case dahil sa “betrayal of public trust,” na nagpapakita ng bigat ng isyu [01:08:18].

Ang kinatawan ng COA ay nagpaliwanag na kinikilala nila ang oversight power ng Kongreso at hindi naman umano na-kompromiso ang kanilang mandate dahil magkaiba ang trajectory ng dalawa: ang Kongreso ay para sa legislation, habang ang COA ay para sa audit [01:00:30]. Ngunit ang pagpilit ni Marcoleta na ang mga parehong dokumento ay gagamitin ng dalawang bodies na may magkaibang layunin ay tiyak na hahantong sa magkaibang outcome, at ito ang naglalagay sa alanganin sa tiwala ng publiko sa audit process [58:01].

Ang Krisis ng Institusyonal na Pananagutan

Ang pagdinig na ito ay nagbigay ng isang malungkot na imahe ng pamamahala. Sa isang banda, mayroong mga opisyal na tila walang sapat na kaalaman o sadyang nagbubulag-bulagan sa maling paggamit ng pondo, habang may mga propesyonal na ginagamit ang kanilang expertise para takpan ito. Sa kabilang banda, mayroong isang independent na ahensya ng pananagutan, ang COA, na, sa pagnanais na maging responsive sa Kongreso, ay inilagay sa alanganin ang sarili nitong konstitusyonal na independence.

Ang pangwakas na pagtatasa ay nag-iwan ng tanong: Sino ang talagang nagtatanggol sa pondo ng bayan? Kung ang mga opisyal ng ehekutibo ay nagtatayo ng mga “certification factory” at ang ahensya na dapat maging gatekeeper ay tila binalewala ang sarili nitong confidentiality rules, ang pondo ng bayan ay naiwang proteksyonan.

Ang isyu ng Confidential Funds ay hindi lamang tungkol sa nawawalang pera; ito ay tungkol sa sirang tiwala sa mga institusyon. Kinailangan ng Kongreso na gumamit ng subpoena para makuha ang katotohanan, ngunit sa paggawa nito, inilantad ang kahinaan ng COA. Ang sambayanang Pilipino ay may karapatan na malaman kung paano ginagastos ang kanilang pera, at ang mga nagpapatakbo ng mga ahensya ay may moral at legal na obligasyon na panindigan ang integridad ng batas. Sa huli, ang pagdinig na ito ay hindi lamang nagbisto ng mga anomalya sa OVP at DepEd, kundi nagpakita rin ng isang seryosong crack sa pundasyon ng pananagutan na dapat sanang nagpoprotekta sa demokrasya. Ito ay isang paalala na ang presyo ng kalayaan at integridad ay walang humpay na pagbabantay.

Full video: