P30-M Alingasngas, Naging Mitsa: Senado, Nagkaisa para sa ‘Golden Age’ ng Transparency at Pagsisilip sa Bawat Sentimo ng Badyet ng Bayan

Sa isang iglap, ang isang sensitibong ulat tungkol sa kampanya at pondo ng gobyerno ay nag-udyok sa Senado ng Pilipinas na magtalakay ng isang resolusyon na maaaring maging hudyat ng pinakamalaking pagbabago sa paghawak ng badyet sa kasaysayan ng bansa. Ang isyu ay nagsimula sa isang malisyosong alegasyon, ngunit mabilis itong lumaki at naging pundasyon para sa isang pambihirang pagkilos ng mga mambabatas—ang pagkakaisa para isulong ang ganap na pagiging bukas o transparency at pananagutan sa paggawa ng General Appropriations Act (GAA).

Sa gitna ng usapin ay ang pangalan ni Senate President Chiz Escudero, na direkta at matapang na hinarap ang “malicious, ill-timed article” na nag-uugnay sa kanya sa ₱30 milyong kontribusyon sa kampanya mula kay Lawrence R. Lubiano, ang presidente ng Center Construction and Development. Ang kumpanyang ito ay kilala bilang isa sa mga malalaking contractor ng flood control projects ng gobyerno [00:33]. Ang donasyon, na isinumite ni Escudero sa Statement of Contributions and Expenditures (SOCE) para sa halalan noong Mayo 2022, ay ginamit upang pintasan at kwestyunin ang kanyang integridad [00:49].

Ayon sa mga kritiko, ang malaking halaga ng kontribusyon mula sa isang government contractor ay nag-uugat sa isang “pakinabangan” na kultura. Ngunit mabilis itong pinasinungalingan ni Escudero. Sa kanyang pagtatanggol, iginiit niya na ang pagtanggap ng donasyon ay naging transparent dahil ito ay idineklara sa kanyang SOCE [03:16]. Dagdag pa niya, ang kabuuang kontrata ng Center Construction sa mga proyekto ng gobyerno, tulad ng flood control, ay kumakatawan lamang sa napakaliit na porsyento ng bilyun-bilyong pondo na inilaan para sa mga nasabing proyekto mula pa noong 2018 [05:05].

Inihalintulad ni Escudero ang ulat sa “demolition information,” na nagpapahiwatig na ito ay may layuning pulitikal. Mahalaga ring binanggit niya na ang pambansang badyet para sa mga proyektong isinagawa noong 2022 ay naaprubahan ng 2021 Kongreso—sa panahong hindi pa siya ang Senate President—na nagpapakita na ang pag-uugnay sa donasyon sa flood control contract ay hindi lohikal [01:11:19]. Ang kanyang pahayag ay nagtapos sa panawagan para sa masusing pag-iingat laban sa “innuendo and the insinuation being floated and propagated” [09:57].

Ang Mapanuksong Tugon ng Senado: Pagsilang ng SCRN 4

Hindi pa man natatapos ang alingasngas, ang Senado ay mabilis na lumipat sa talakayan ng Senate Concurrent Resolution No. 4 (SCRN 4). Ang resolusyon na ito, na isponsor ni Senador Win Gatchalian at co-sponsor ng halos lahat ng mga mambabatas, ay naglalayong palakasin ang proseso ng paglikha ng badyet para sa General Appropriations Act (GAA) ng 2026 sa pamamagitan ng pagpapatupad ng mas mahigpit na transparency at accountability [01:06:41].

Ang resolusyon ay hindi lamang sumasalamin sa pangkalahatang pananaw ng Senado na maging responsable sa taumbayan, kundi direktang tumutugon din ito sa mga “ghost projects” at mga isyu ng katiwalian na madalas na ibinabato sa paggawa ng badyet, lalo na sa mga flood control projects na mismong binatikos ni Pangulong Marcos Jr. sa kanyang State of the Nation Address [02:00:01].

Ayon kay Senador Gatchalian, ang pangunahing layunin ng SCRN 4 ay gawing ganap na bukas ang proseso ng badyet, na nag-iiwan sa likod ng mga lumang sistema kung saan dalawang dokumento lamang (ang National Expenditure Program o NEP at ang huling General Appropriations Act o GAA) ang online na available [02:19:51]. Sa pamamagitan ng resolusyon, inaatasan ang Senado at ang Kamara na i-upload sa kanilang mga website ang mga sumusunod na kritikal na dokumento sa machine-readable at comprehensible na format [02:42:26]:

Ang General Appropriations Bill (GAB) na ipinasa sa Third Reading ng Kamara at ipinadala sa Senado.

Ang Bicameral Conference Committee Report at Joint Explanation of Disagreeing Votes ng House at Senate.

Ang mga Transcripts ng lahat ng budget briefings, public hearings, at plenary deliberations ng Senate at House Committees on Appropriations at Finance [02:30:45].

Ang Matitinding Debateng Nagbunga ng Mahahalagang Amenda

Ang talakayan sa sahig ng Senado ay naging isang masterclass ng demokratikong proseso, na nagpapahiwatig ng seryosong pangako ng mga senador na ibalik ang tiwala ng publiko. Ang mga sumusunod na mambabatas, sa pamamagitan ng kanilang interpolation at amendments, ay nagbigay ng laman sa resolusyon:

1. Senador Tito Sotto III (Minority Leader): Pagkontrol sa Paglahok ng Publiko at Data Privacy

Nagtanong si Senador Sotto tungkol sa vetting process ng mga feedback at suhestiyon na ipadadala ng publiko sa bagong platform. Nagpahayag siya ng pag-aalala na maaaring gamitin ito ng mga “foreign entities or militant organizations” upang ikompromiso ang national security [56:36]. Siniguro ni Senador Gatchalian na magkakaroon ng masusing internal vetting process ang Legislative Budget Research and Monitoring Office (LBRMO) upang iwasan ang abuse [55:00]. Tinalakay din ni Sotto ang isyu ng accessibility para sa mga “Juan de la Cruz” na walang internet access at ang kahirapan na maintindihan ang mga technical na dokumento, na kinilala ni Gatchalian at sinabing dapat tugunan sa “secondary step” sa pag-rereporma ng pagpapakita ng badyet [01:00:23].

2. Senador Ping Lacson: Ang Paghahanap sa Mukha ng mga Budget Hawk

Ang pinakamatinding bahagi ng debate ay nag-ugat sa tanong ni Senador Ping Lacson, ang tinaguriang “budget hawk” ng Senado, tungkol sa paglalantad ng mga indibidwal na nagpropose ng amendments [01:16:06]. Iginiit ni Lacson na upang magkaroon ng “full transparency,” kailangang malaman ng publiko kung sino ang nagdaragdag o naglilipat ng pondo sa badyet, na nagiging sanhi ng mga “parked funds” o hindi kinakailangang proyekto [01:18:33].

Ayon kay Lacson, ang kasalukuyang sistema ay nagpapahintulot sa isang Kongresista o Senador na magpasa ng amendment na hindi naipapangalan sa huling dokumento. Ito ay nakakapigil sa accountability dahil hindi matutunton ang proponent ng pagbabago, lalo na kapag nagkaroon ng isyu ang proyekto [01:21:09]. Bagaman tinanggap ni Gatchalian ang pananaw ni Lacson, binanggit niya ang “complication” sa pagsubaybay sa ebolusyon ng amendments dahil sa sunod-sunod na modification [01:23:55]. Sa huli, nagkasundo ang dalawang Senador na pag-aralan ang proposal upang isama ang pag-i-upload ng written submissions of amendments at ang pagtukoy sa kanilang proponent [01:25:56].

3. Senador Risa Hontiveros, Loren Legarda, at Tito Sotto III: Ang Pagbubukas ng Bicam

Ang isa sa pinakamahalagang amendment ay ang pagbubukas ng Bicameral Conference Committee—ang pinal na yugto ng paggawa ng badyet na matagal nang binatikos dahil sa tago nitong proseso. Nagtagumpay si Senador Pia Cayetano sa pagpuna na kahit siya, bilang vice-chair of the Committee on Finance, ay “only learn after the fact that the budget I proposed and approved by the Senate is changed in the BICAM” [01:51:24].

Ang pangunahing amendment na inihain ni Senador Loren Legarda at sinuportahan ni Senador Sotto ay nag-uutos na ang lahat ng bicameral conference committee deliberations ay dapat maging accessible sa publiko via digital live streaming [01:53:03]. Ito ay isang game-changer na magwawakas sa “culture of secrecy” na pumapalibot sa Bicameral Conference Committee [04:14:50].

Bukod pa rito, ipinasa ang amendment ni Senador Risa Hontiveros na nag-uutos sa paggawa ng “detailed comparative matrix” ng GAB, na naglilista ng “all additions, deletions, modifications and reallocations of funds including specific line item changes across all programs activities and projects” sa pagitan ng House version, Senate version, at Bicameral version [01:51:37].

Ang Pangako ng Pananagutan

Ang iba pang mga mambabatas tulad nina Senador Jinggoy Estrada [02:40:08], Bato dela Rosa [03:02:44], Bam Aquino [03:33:34], at Robin Padilla [03:51:50] ay nagbigay ng kanilang suporta, na nagpapatunay na ang accountability at transparency ay isang bipartisan na isyu.

Si Senador Maruleta naman ay nagpahayag ng pag-aalala tungkol sa “practical issues” tulad ng unnecessary expectation ng publiko [02:30:24]. Ibinahagi rin niya ang kanyang karanasan tungkol sa pagkakaroon ng “28 blanks” sa special provision ng Bicameral Report noong nakaraang badyet, isang isyu na nagpapakita ng kawalan ng maayos na proseso [04:01:40]. Matapos marinig ang hinaing, nagbigay si Senador Gatchalian ng assurance na hindi na ito mangyayari sa susunod na badyet, na nagbigay diin sa masusing pagsusuri ng technical staff [04:25:03].

Ang Senate Concurrent Resolution No. 4, na dumaan sa matitinding interpolation at napunan ng mga amendment na nagpapalakas sa nilalaman nito, ay tumitindig bilang isang kolektibong pangako ng Senado.

Ang alingasngas tungkol sa P30 milyong donasyon ay mabilis na nabalutan ng mas malaking kuwento—ang pangako ng Senado na itatayo ang “golden age of transparency” na magpapahintulot sa bawat Pilipino na masilip at mapanagot ang mga gumagamit ng pondo ng bayan. Gaya ng sinabi ni Senador Gatchalian sa pagtatapos ng talakayan, “We can face our countrymen proudly and tell them this is where your taxes go.” [02:53:14] Ito ay isang panawagan sa Kongreso na bumalik sa kanilang mandato: ang kapangyarihan ng purse ay ipinagkaloob sa kanila hindi upang makinabang, kundi upang isulong ang kapakanan ng mga taong naghalal sa kanila. Ito ang simula ng isang bagong laban—isang laban na hindi lamang sa loob ng kapulungan, kundi kasama ang taumbayan [02:54:55].

Ang resolusyon na ito ay isang malaking hakbang, ngunit hindi ito isang panacea o kumpletong lunas sa matagal nang problema, gaya ng babala ni Senador Legarda [04:01:25]. Kailangan pa ring magpatuloy ang mga reporma, tulad ng FOI bill at ang National Results-based Governance Act, upang matiyak na ang transparency at accountability ay maging standard operating procedure sa lahat ng ahensya at GOCC [04:40:50]. Sa huli, ang kinabukasan ng badyet ay nakasalalay hindi lamang sa mga mambabatas, kundi sa aktibong paglahok at pagbabantay ng bawat mamamayan.

Full video: