Ang Panaghoy ng Hustisya: Luha ng mga Inang Biktima ng EJK, Nagpunit sa Depensa ni Garma sa Kongreso

Ang tahimik na bulwagan ng Kapulungan ng mga Kinatawan ay biglang nilamon ng matinding emosyon—takot, galit, at ang walang katapusang pighati. Sa gitna ng isang pagdinig na nakatuon sa mga biktima ng madugong War on Drugs noong administrasyong Duterte, naganap ang isang nakakakilabot na komprontasyon na naglantad sa hubad at masakit na katotohanan ng impunity at command responsibility sa bansa.

Sinalubong ng mga kongresista at ng publiko ang mga personal na salaysay ng mga inang naghahanap ng katarungan, kasabay ng presensya ni dating Cebu City Police Chief (P/Col.) Royina Garma. Ang kanyang testimonya, na puno ng pagtanggi at tila paghuhugas-kamay, ay lalong nagpatindi sa sugat ng mga biktima, na mariin niyang sinabing, “I am very sorry in behalf of my men [00:55]… I’m very sorry but I cannot control all of them [01:06].”

Ngunit ang paghingi ng tawad, na sinabayan ng pagtatanggol sa kanyang dating pamumuno, ay agad na pinasabog ng sumisiklab na galit at pighati ng mga pamilya.

Ang Komprontasyon: “Sakit sa Dibdib” at Pagtakbo sa Burol

Walang anumang court transcript ang makakapaglarawan nang ganap sa bigat ng emosyon nang tumayo si Nanay Raquel Lopez, ang ina ni Rabbi Lopez, na nasawi noong Oktubre 4, 2018 sa kamay ng pulisya sa Cebu City. Sa kanyang pahayag, inalala niya ang nakakagimbal na pagbisita diumano ni Garma sa burol ng kanyang anak.

Ang sinabi ni Nanay Raquel ang isa sa mga pinakamabibigat na akusasyon na ipinukol kay Garma—na sa mismong presensya ni Garma sa lamay, “nagpulasan ng mga tao [00:00],” dahil sa matinding takot. Dagdag pa rito, isiniwalay niya ang nakakapanghinang pangyayari na tila isang pambabastos sa yumaong si Rabbi. Ani Nanay Raquel, sa pagdating ni Garma kasama ang kanyang mga tauhan, sinabi raw ni Garma, “Bakit isa lang ang patay dito, marami sila [06:06]?”

Ang mga salitang ito ay muling inulit ni Congressman Bienvenido Abante Jr., na nagdidiin sa tanong: Paanong nagawa ni Garma, bilang isang opisyal ng batas, na saktan ang damdamin ng mga nagluluksa at lumabag sa simpleng respeto sa patay [32:36]?

Sa isang sandali na tumagos sa puso ng pagdinig, diretsahang tiningnan ni Nanay Raquel si Garma at sinabing [01:40], “Tinitingnan ko lang po siya kung anong naramdaman [niya] bilang anak na namatayan. Sana naman maintindihan niya, mawalan ng anak… sakit sa dibdib.” Ang mga salitang ito ay nagbigay ng lalim sa isyu—hindi lamang ito tungkol sa mga opisyal na operasyon, kundi tungkol sa paghihirap ng isang inang hinding-hindi na mababalik ang kanyang anak.

Sumusuporta sa testimonya ni Nanay Raquel si Nanay Baby Rosales, ang ina ni Angelito Rosales, isang biktima ng mistaken identity na napatay din noong Oktubre 4, 2018. Kinumpirma niya na nagtakbuhan ang mga tao nang dumaan si Garma [05:58], nagpapatunay sa laganap na kultura ng takot na namayani sa ilalim ng War on Drugs.

Depensa at Paghuhugas-Kamay ng Dating Police Chief

Hinarap ni P/Col. Garma ang mga akusasyon sa pamamagitan ng pagtanggi at pagbato ng responsibilidad sa kanyang mga nasasakupan at sa sistema.

Mariin niyang itinanggi ang mga salita at gawi na iniuugnay sa kanya sa burol. Aniya [04:39], “Your honor, wala akong naalalang sinabi ko ‘yon… wala akong naaalalang sinabi ko ‘yun sa burol.” Ang pagbisita daw niya ay “routine [03:08],” at ang tanging dahilan niya ay ang sitahin ang mga nagsusugal. “Sabi ko huwag kayong magsugal instead mas maganda magdasal [03:45],” aniya, iginiit na ito ang kanyang standard operating procedure kahit noong siya pa ang Station Commander sa Davao City [05:01].

Gayunpaman, ang pagtanggi na ito ay hindi nagustuhan ng mga kongresista. Tinawag ni Congressman Raul Manuel ang depensa ni Garma na tila kakulangan ng “remorse [20:41]” at patuloy na pag-iwas sa katotohanan. Ipinunto niya na bilang City Director, hindi maaaring ituro na lang ni Garma ang kanyang mga station commander [20:24]; siya ay may command responsibility sa lahat ng ginawa at hindi ginawa ng kanyang mga tauhan.

Lalo pang nagpakita ng pag-iwas si Garma nang tanungin siya tungkol sa mga collateral damage at minors na nasawi sa ilalim ng kanyang panunungkulan. Sa kaso ni Angelito Rosales, na sinabing biktima ng mistaken identity [06:49], at sa kaso ni Bladen Skyler Abatayo, ang 4-taong-gulang na nasawi sa operasyon [08:02], tanging ang tugon ni Garma ay [07:01], “I cannot comment on the case… I can no longer recall the case,” at ang paulit-ulit na pagbanggit na ipinasa nila ang kaso sa National Bureau of Investigation (NBI) para maiwasan ang bias [08:21][09:56].

Ang kawalan ng detalyadong alaala at direktang sagot sa mga kritikal na kaso ay lalo lamang nagpatibay sa sentimyento ng mga biktima at ng ilang kongresista na tila may malaking papel si Garma sa kultura ng impunity.

Ang Ironic na Paghahanap ng Karapatan: Garma vs. Biktima

Isang matinding bahagi ng pagdinig ang paghaharap ng isyu ng constitutional rights. Binasa ni Congressman Abante ang isang urgent motion na inihain ni Garma para makapagpa-medical check-up, na nakabatay sa kanyang “basic human right to health and her Constitutional right to life [34:14].”

Ginamit ito ni Abante upang magbigay ng isang malalim na tanong: “Naniniwala ba Kayo na meron din silang constitutional right to life [34:36]?” Sa gitna ng emosyon, napilitang umamin si Garma [34:48], “Yes Mr. Chair, na-violate ang kanilang Constitutional right.”

Ang sandaling ito ay naglatag sa malalim na irony: ang isang opisyal na pinaparatangan ng paglabag sa karapatan ng iba ay ngayon ay gumagamit ng parehong karapatan upang ipagtanggol ang sarili. Ang pag-amin na na-violate ang karapatan ng mga biktima ay nagbigay ng pormal na pagkilala sa trahedya, ngunit tila ito ay isang pag-amin na walang kasunod na pananagutan, dahil patuloy na itinanggi ni Garma ang direktang papel o detalyadong kaalaman sa mga partikular na kaso.

Ang ICC at ang Pagtatapos ng Impunity

Para sa mga biktima, ang paghahanap ng hustisya sa Pilipinas ay tila isang imposibleng misyon. Ipinaliwanag ni Atty. Mary Marwick, isang human rights lawyer, ang matitinding balakid na kinakaharap ng mga pamilya: ang kawalan ng mga opisyal na dokumento, ang matinding takot ng mga testigo, at ang malaking problema ng infrastructure of impunity [15:23], kung saan ang mga pulis, piskal, at maging ang mga hukom ay nagiging bahagi ng pagprotekta sa mga nagkasala.

Ang mga death certificate na naglilista ng “bronchial pneumonia” sa halip na gunshot wounds [15:00], at ang pagsara ng mga CCTV sa panahon ng operasyon [15:12], ay nagpapakita na ang laban ay hindi lamang sa mga mismong mamamatay-tao, kundi laban sa buong sistema na sumusuporta sa kanila.

Dahil dito, ang International Criminal Court (ICC) ang naging huling hantungan ng pag-asa. Kinumpirma ni Congressman Manuel na kahit hindi explicitly pinangalanan si Garma sa isinampang kaso, ang regional, provincial, and city police units ay kasama sa imbestigasyon [22:10], na nagpapahiwatig na may posibilidad pa ring masampahan si Garma ng kaso sa ilalim ng command responsibility—lalo na dahil sa kanilang kabiguan o pagtanggi na magsagawa ng inquest sa mga nangyaring kamatayan [23:22], na isang paglabag sa sarili nilang rules of engagement.

Ang pag-asa na ito ay sinalubong ng panawagan ni Congresswoman Arlene Brosas [17:02] at ng iba pang mambabatas sa administrasyong Marcos na tuluyan nang ituloy at suportahan ang imbestigasyon ng ICC, lalo na ngayong naglalabasan na ang mga biktima upang magbigay ng testimonya.

Ang Pagpapatuloy ng Laban para sa Katotohanan

Sa huling bahagi ng pagdinig, muling nagpakita si Garma ng isang maikling paghingi ng tawad [44:16], na nagsabing [44:09], “I am very sorry in behalf of my men nagkamali sa inyo… I cannot control all of them.” Gayunpaman, binigyang diin muli ni Congressman Abante [45:34] na ang paglabag sa constitutional rights ay hindi maaaring ituring na “rules of engagement” ng Philippine National Police.

Ang pagdinig na ito ay hindi lamang naglalantad ng nakaraang madilim na kabanata ng War on Drugs; ito ay isang matinding pagpapaalala na ang laban para sa katarungan ay malayo pa sa katapusan. Ang mga luha ni Nanay Raquel, ang pighati ni Nanay Baby, at ang alaala ng inosenteng bata na si Skyler Abatayo, ay nananatiling matatalim na tinig na nagpapaalala sa lahat—sa mga mambabatas, sa mga opisyal ng pulisya, at sa bawat mamamayang Pilipino—na walang sinuman ang dapat maging lampas sa batas. Ang hustisya ay hindi lamang isang karapatan; ito ay isang pambansang pangangailangan upang tuluyan nang matuldukan ang kultura ng impunity na kumakain sa konsensya ng bansa. Ang tunay na remorse ay hindi lamang nasa mga salita, kundi nasa pag-ako ng pananagutan para sa mga libu-libong buhay na hindi na mababalik pa.

Full video: