Sa wakas, natanaw na niya ang liwanag sa labas ng mga rehas.

Ito ang sandaling hinintay hindi lamang ng isang babae, kundi ng maraming grupo sa loob at labas ng bansa. Matapos ang anim na taon, walong buwan, at dalawampu’t isang araw ng pagkakakulong, nakalanghap muli ng malayang hangin si dating Senador Leila de Lima. Ang kanyang paglabas mula sa PNP Custodial Center sa Camp Crame ay hindi isang tahimik na paglisan; ito ay isang makapangyarihang pagbabalik, dala ang bigat ng mga taong nawala at ang ningas ng isang laban na hindi pa pala tapos.

Ang paglaya ni De Lima ay isang kaganapang yumanig sa pundasyon ng pulitika at hustisya sa Pilipinas. Ito ay higit pa sa paglaya ng isang tao; ito ay ang posibleng simula ng pagbabalikwas ng naratibong binuo sa loob ng halos pitong taon.

Ang paglaya, na iginawad sa pamamagitan ng piyansa ng Muntinlupa Regional Trial Court Branch 206, ay isang malaking legal na tagumpay para sa dating senadora. Sa desisyon ni Hukom Gener Gito, malinaw na sinabi na ang mga ebidensya ng prosekusyon laban sa kanya sa kanyang huling natitirang kaso sa droga ay “hindi malakas” o “not strong.”

Ito ang huling pako sa kabaong ng serye ng mga kasong isinampa laban sa kanya, na sinabi niyang pawang gawa-gawa at bahagi ng “political persecution” ng nakaraang administrasyon. Dalawa sa tatlong kaso na isinampa laban sa kanya ay nauna nang na-dismiss. Ang desisyong ito na payagan siyang magpiyansa—isang bagay na ipinagkait sa kanya sa loob ng maraming taon dahil sa bigat ng krimen na ibinibintang—ay isang malinaw na indikasyon na ang mga haligi ng kaso ng gobyerno ay gumuho na.

Ang ugat ng kalbaryo ni De Lima ay malalim na nakatanim sa kanyang matapang na pagbatikos sa “war on drugs” ni dating Pangulong Rodrigo Duterte. Bago pa man siya ikulong noong Pebrero 2017, si De Lima, bilang tagapangulo ng Senate Committee on Justice and Human Rights, ay nanguna sa mga pagdinig tungkol sa laganap na extrajudicial killings (EJKs). Ito ay pagpapatuloy lamang ng kanyang krusada na sinimulan pa noong siya ay Chairperson ng Commission on Human Rights, kung saan inimbestigahan niya ang umano’y Davao Death Squad (DDS) noong si Duterte ay alkalde pa ng Davao City.

Ang kanyang pagkakakulong ay mabilis na tiningnan ng mga international human rights group, mga mambabatas mula sa Estados Unidos at Europa, at ng kanyang mga tagasuporta bilang isang malinaw na porma ng pagpapatahimik sa isang kritiko. Tinawag siyang “prisoner of conscience” ng Amnesty International. Para sa kanyang mga kritiko at sa administrasyong Duterte, siya ay isang “coddler” ng droga, na ginamit umano ang kanyang posisyon bilang Justice Secretary para kumita mula sa ilegal na kalakalan ng droga sa loob ng New Bilibid Prison (NBP).

Ngunit sa paglipas ng mga taon, ang tila matibay na kaso ay unti-unting nabakbak. Ang mga pangunahing testigo ng gobyerno, kabilang na ang dating opisyal ng Bureau of Corrections na si Rafael Ragos, ay isa-isang bumaliktad. Sa kanilang mga sinumpaang salaysay, inamin nilang sila ay pinilit, tinakot, at ginipit lamang upang idiin si De Lima. Ang pagbawi ng mga testimonya na ito ang siyang naging basehan ng korte upang sabihing ang ebidensya ng prosekusyon ay hindi na maituturing na “malakas.”

Ang paglaya ni De Lima ay isang eksena ng matinding emosyon. Sa kanyang pagharap sa media sa unang pagkakataon bilang isang malayang babae, hindi niya napigilan ang pagtulo ng kanyang mga luha. Ngunit ang mga luhang iyon ay hindi lamang luha ng kaluwagan; ito ay luha ng tagumpay at ng nag-uumapaw na pasasalamat.

“Ito po ay isang paglaya mula sa halos pitong taong kawalang-katarungan,” pahayag niya, habang pilit na pinipigilan ang paghikbi. “Ito ay isang vindication.”

Ang kanyang unang ginawa matapos makumpleto ang proseso ng piyansa na nagkakahalaga ng P300,000 ay hindi ang umuwi sa kanyang pamilya. Sa halip, dumiretso siya sa Manaoag Church sa Pangasinan. Isang simbolikong paglalakbay ng isang taong nagpapasalamat sa milagro ng kalayaan.

Ngunit ang malambot na pusong nagpapasalamat ay mabilis na nagpakita ng tigas ng isang mandirigmang nasugatan ngunit hindi sumuko. Ang kanyang mensahe ay hindi natapos sa pasasalamat; ito ay naglalaman ng isang babala—isang pangako ng pagsingil.

Sa kanyang press conference, walang pag-aalinlangan niyang pinangalanan ang arkitekto ng kanyang pagdurusa.

“Si Ginoong Duterte,” mariin niyang sabi, “mananagot ka.”

Ito ay isang direktang hamon sa dating pangulo na hanggang ngayon ay may malaking impluwensya sa pulitika ng bansa. Ipinangako ni De Lima na gagamitin niya ang lahat ng legal na paraan upang panagutin si Duterte at ang lahat ng mga opisyal na naging kasangkapan umano sa pagbuo ng mga gawa-gawang kaso laban sa kanya.

“This is not just the end of my ordeal, but the beginning of my fight for accountability,” dagdag pa niya. Ang kanyang paglaya ay hindi lamang pagtatapos ng isang kabanata; ito ay ang simula ng isang bagong digmaan para sa katarungan.

Ang reaksyon sa kanyang paglaya ay mabilis at malawak. Ang Palasyo ng Malacañang, sa ilalim ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr., ay naglabas ng isang maikling pahayag na nagsasabing “nirerespeto” nila ang desisyon ng korte at patunay ito na gumagana ang sistema ng hustisya sa bansa. Ang Department of Justice (DOJ), na siyang pangunahing taga-usig, ay gumawa ng isang makabuluhang desisyon: hindi na nila iaapela ang paggawad ng piyansa. Para sa maraming analyst, ito ay isang senyales na ang bagong administrasyon ay nais nang idistansya ang sarili mula sa mga kontrobersyal na laban ng nakaraang rehimen.

Mas mainit ang naging pagtanggap ng internasyonal na komunidad. Ang mga opisyal mula sa Estados Unidos, European Union, at mga kinatawan ng United Nations ay nagpaabot ng kanilang kagalakan. Para sa kanila, ang paglaya ni De Lima ay isang positibong hakbang tungo sa pagpapanumbalik ng respeto sa karapatang pantao at rule of law sa Pilipinas. Ang mga grupong tulad ng Human Rights Watch, na walang sawang nangampanya para sa kanyang kalayaan, ay nagsabing ito ay “isang tagumpay para sa katarungan.”

Sa pagbabalik ni De Lima sa lipunan, ang tanong na nabuo sa isip ng marami ay: Ano ang susunod?

Bagama’t siya ay malaya na, ang kanyang laban para sa full acquittal ay nagpapatuloy. Ang pagpiyansa ay nangangahulugan lamang na maaari niyang harapin ang kaso sa labas ng kulungan; hindi pa siya tuluyang napapawalang-sala. Ngunit sa paghina ng ebidensya ng prosekusyon, marami ang naniniwala na ang kanyang tuluyang paglaya ay abot-tanaw na.

Higit pa sa kanyang personal na laban, ang kanyang pagbabalik ay nagbubukas ng maraming pinto sa pulitika. Bilang isa sa pinakamatunog na kritiko ni Duterte, ang kanyang boses ay muling magiging isang mahalagang puwersa sa oposisyon. Ang kanyang pangakong hahabulin si Duterte ay nagdaragdag ng isa pang malaking hamon sa dating pangulo, na kasalukuyan na ring iniimbestigahan ng International Criminal Court (ICC) para sa mga krimen laban sa sangkatauhan na may kaugnayan sa war on drugs.

Ang halos pitong taon na inilagi ni Leila de Lima sa kulungan ay isang madilim na yugto sa kasaysayan ng bansa, isang panahon kung saan ang pagiging kritiko ay may katumbas na matinding kaparusahan. Ang kanyang paglaya ay isang paalala na ang hustisya, gaano man kabagal at gaano man kapilay, ay may kakayahang itama ang sarili.

Ang kanyang pagtaas ng kamao sa labas ng Camp Crame ay hindi lamang simbolo ng kanyang personal na tagumpay. Ito ay simbolo ng katatagan, isang pahayag na ang katotohanan ay palaging lulutang, at isang babala na ang mga nasa kapangyarihan ay hindi habangbuhay na makapagtatago sa anino ng kanilang mga ginawa. Ang laban ni Leila de Lima ay nag-uumpisa pa lamang.