Karapatan sa Due Process ng Bawat Pilipino, Nalalagay sa Panganib: Senador Cayetano, Kinwestiyon ang DOJ/PNP sa Isyu ng Pagsuko sa ICC

Ang Senado ng Pilipinas ay muling naging sentro ng isang matinding pagtatalo na hindi lamang tumatalakay sa pulitika o kasaysayan, kundi sa mismong pundasyon ng ating demokrasya: ang Karapatan sa Nararapat na Proseso o Due Process. Sa isang makapigil-hiningang pagdinig, nagbigay ng maalab at legal na pananalita si Senador Alan Peter Cayetano, kung saan matapang niyang kinuwestiyon ang mga opisyal ng Department of Justice (DOJ) at Philippine National Police (PNP) hinggil sa tamang pamamaraan ng pagtugon sa mga warrant of arrest na inisyu ng International Criminal Court (ICC), partikular na ang usapin na kinasasangkutan ni dating Pangulong Rodrigo Duterte.

Ang diskusyon ay lumampas sa personal na pagkatao ng dating Pangulo at tumutok sa isang mas malaki at mas seryosong tanong: Paano protektahan ang bawat Pilipino—mula sa pinakamataas na opisyal hanggang sa simpleng mamamayan—laban sa pagkawala ng kalayaan nang walang pagpapasya ng Hukuman ng Pilipinas?

Ang Kataas-taasang Kapangyarihan ng Konstitusyon: Ang Unang Panangga

Magsimula tayo sa pinakadiwa ng pagtatalo. Sa umpisa pa lamang, iginiit ni Senador Cayetano ang hindi matitinag na doktrina ng Constitutional Supremacy [00:59]. Binigyang-diin niya ang prinsipyong: kung mayroong anumang salungatan sa pagitan ng internasyonal na batas, tulad ng Rome Statute ng ICC, at ng ating Saligang Batas, ang Konstitusyon ng Pilipinas ang dapat na manaig. Ang prinsipyong ito ay hindi lamang isang legal na teknikalidad; ito ang pader na naghihiwalay sa ating soberanya mula sa panlabas na panghihimasok.

Agad siyang sumangguni sa Section 1 ng Bill of Rights—ang pinakapundasyon ng karapatan ng tao—na malinaw na nagsasaad: “No person shall be deprived of life, liberty, or property without due process of law…” [01:34]. Dito pumasok ang pinakamabigat na tanong: Kapag inaresto mo ang isang tao, inaalisan mo ba sila ng kalayaan (liberty)? Ang sagot ay walang duda: Oo [01:48]. Kaya naman, kung ang pag-aresto o maging ang pagsuko, gaya ng extradition o surrender, ay isinasagawa, ito ay dapat na dumaan sa nararapat na proseso, sa ilalim ng proteksiyon ng Konstitusyon.

Ang Hukom: Ang Tanging Tagapagbigay ng Karapatan sa Pag-aresto

Ang pinakamalaking puntong ipinaglalaban ni Senador Cayetano, na sinuportahan ng pahayag ng Constitutional Law Professor na si Dr. Alexis Habalo, ay ang hindi pagpapasya ng Hukuman ng Pilipinas sa isyu. Sa ilalim ng ating batas, partikular sa Section 2 ng Bill of Rights, walang search warrant o warrant of arrest ang maaaring ilabas maliban kung mayroong probable cause na personal na tinukoy ng isang Hukom [05:06].

Hiningan ni Cayetano ng paglilinaw ang mga opisyal kung sino ang may kapangyarihang mag-isyu ng warrant of arrest. Malinaw ang sagot: ang Hukom. Hindi ang military (tulad ng kinatawan ni General Torre, na binanggit sa titulo ng video) [06:54], hindi ang Secretary of Justice, kundi ang Hudikatura. Ang Hukuman ang “Safeguard” ng bawat Pilipino. Ang pag-alis sa Hukuman sa proseso ng pag-aresto at pagsuko ay isang “athema” o labag sa mga prinsipyo ng Konstitusyon, ayon kay Dr. Alexis Habalo [19:10].

Kung ang isang Pilipino ay aarestuhin batay sa isang dayuhang warrant at isusuko sa ibang bansa o sa isang internasyonal na hukuman, nang walang pagdinig o pagpapasya ng lokal na Hukom, ito ba ay pagtanggi sa due process?

“Is it your proposition that if we surrender without an arrest from a Philippine judge we’re denying him due process?” diretsong tanong ni Cayetano [09:06].

Ang sagot ng legal expert at ng Senador ay iisa: Opo. Ito ay pagtanggi sa procedural due process—ang karapatan na marinig bago ang pagkawala ng kalayaan, ang karapatang malaman ang “nature and cause of the accusation” [07:24], at ang karapatang makapaghanda upang humingi ng legal remedy sa loob ng Pilipinas [15:46].

Ang Komplikasyon ng Foreign Court at ang Kailangan sa Batas

Isang seryosong hamon ang idinulot ng mga kasong galing sa ICC, tulad ng Crime Against Humanity—isang krimen na hindi pamilyar sa karaniwang Pilipino [14:56]. Nagbigay si Cayetano ng paghahambing: kung aarestuhin ang isang Pilipino para sa pagnanakaw (theft), hindi na kailangang ipaliwanag ang mga elemento nito dahil ito ay bahagi na ng karaniwang batas. Ngunit paano mo maasahan na ang akusado ay ganap na maunawaan ang mga elemento ng isang dayuhang kaso kung hindi man lang ito ipinaliwanag nang detalyado?

Sa puntong ito, binanggit ni Cayetano ang nangyari kay dating Pangulong Duterte, kung saan ang warrant ay binasa lamang sa kanya [11:59]. Para kay Cayetano, hindi sapat na basahin lamang ang nakasulat sa warrant. Kinakailangan ang makatwirang oras (reasonable time) upang maghanap ng abogado at humingi ng tulong sa korte, lalo na kung ang ipinapataw na kaso ay nagmumula sa isang dayuhang korte.

Kung matatandaan, noong pinagdedebatehan ang Rome Statute, nilinaw na kailangan ng domestic legislation o isang mekanismo para sa pagsuko, tulad ng extradition law [03:26]. Kung walang ganitong batas na ipinasa ang Kongreso, ang pagsuko sa isang Pilipino sa ICC, kahit pa ratipikado ang statute, ay nag-iiwan ng malaking butas sa proseso ng batas.

Ang Proteksiyon ng Lahat, Hindi Lamang ng Presidente

Ang pinakamakapangyarihang bahagi ng pagtatanong ni Senador Cayetano ay ang pagpapatibay sa prinsipyo ng unibersal na aplikasyon ng due process.

“Is Du process only for the innocent… or even… five times the convicted drug lord, rapist, torturer, etc.?” [20:27] tanong niya.

Ang tugon ni Dr. Alexis Habalo ay matigas at walang pinapanigan: Walang pangalan na inalis mula sa aplikasyon ng Konstitusyon [20:49]. Ang due process ay para sa lahat, walang pinipili. Ang kagandahan ng Saligang Batas ay ang pagbibigay ng proteksiyon sa lahat—maging siya man ay isang dating Pangulo na may banta ng warrant, o isang ordinaryong mamamayan na akusado ng simpleng krimen.

Ang usapin ay lalong naging emosyonal nang banggitin ni Cayetano ang posibleng “second, third, [and] fourth batch” ng mga warrant na maaaring magtarget sa mga opisyal ng militar at pulis (AFP at PNP) na nakibahagi sa Marawi Siege at iba pang operasyon [16:37].

“I want to make sure that every officer of the AFP has his day in court before they’re sent to He [Hague],” giit ng Senador [17:42].

Ito na ang nagpatindi sa isyu: Kung hindi ipaglalaban ang due process para sa dating Pangulo ngayon, ano ang mangyayari sa mga sundalo at pulis na sumunod lang sa utos ng kanilang pinuno sa hinaharap? Ang kanilang peace of mind [24:49] ay nakasalalay sa katiyakan na ang Konstitusyon ng Pilipinas ang magiging una nilang tagapagtanggol.

Ang Soberanya sa Paraan ng Pagsunod (The Manner of Compliance)

Hindi naman tinatalikuran ni Cayetano ang internasyonal na obligasyon. Ang pinagtatalunan ay ang paraan ng pagsunod [23:21]. Ang Interpol diffusion notice mismo, aniya, ay nagmumungkahi ng provisional arrest o extradition [23:34]. Nangangahulugan ito na: Hawak ng Pilipinas ang akusado, ngunit hindi ito isusuko maliban kung ipag-uutos ng isang Hukuman ng Pilipinas, o maliban kung ang akusado mismo ay nagpasya na huwag humingi ng legal remedy [24:04].

Ito ang balancing act [26:09] na kailangan ng ating gobyerno. Hindi kailangan na maging non-cooperative sa dayuhang entitiy kung sasabihin natin: “Mayroon kaming akusado sa kustodiya, ngunit hindi namin siya maaaring bitawan sa inyo hanggang sa magdesisyon ang Hukuman ng Pilipinas.”

Sa huli, ang dramatikong pagdinig na ito ay isang matinding paalala. Ang usapin ng ICC warrant ay hindi lang isang news item tungkol sa isang dating Pangulo; ito ay isang pambansang pagsusulit sa ating katapatan sa pinakamataas na batas ng bansa. Ang due process ay ang huling linya ng depensa, ang sanctuary [25:30] ng bawat Pilipino. At kung hahayaan nating maalis ang depensang ito sa sinuman, ito ay maglalagay sa lahat ng Pilipino sa matinding panganib—isang panganib na magpapabago sa ating pagkakakilanlan bilang isang soberano at malayang bansa. Ang panawagan ni Senador Cayetano ay malinaw: Itaguyod ang Konstitusyon, at ipagtanggol ang karapatan sa due process ng lahat, ngayon at magpakailanman.

Full video: