Ang Tahimik na Lagim sa Taal: Paanong ang Kaso ng mga Nawawalang Sabungero ay Nauwi sa Isang Malawak at Di-kilalang Krisis sa Karapatang Pantao

Sa mga pasilyo ng Kongreso, ang isang pagdinig na inaasahang magbibigay linaw sa isa sa pinakamaiinit at pinaka-kontrobersyal na kaso ng nawawalang indibidwal sa kasaysayan ng Pilipinas—ang mga sabungero—ay biglang naging isang nakakabiglang paglalahad ng isang mas malaking krisis na tila matagal nang nakabaon, literal at metapora, sa kailaliman ng Taal Lake. Ang briefing, na dinaluhan ng mga opisyal mula sa Department of Justice (DOJ), Philippine National Police (PNP) – Criminal Investigation and Detection Group (CIDG), at Philippine Coast Guard (PCG), ay nagpinta ng isang larawan ng imbestigasyong tila nakatali sa kasalukuyan, habang ang mga alingawngaw ng korapsyon at mga hinuha ng isang mas malawak na karahasan ay nagpapalabas ng malalim na pagdududa sa kakayahan ng sistema ng hustisya na manatiling matatag at hindi nabibili.

Ang sentro ng pag-uusap ay umiikot hindi lamang sa mga kaso ng 34 na opisyal na nawawalang sabungero, kundi sa isang matinding katanungan na humahamon sa pundasyon ng kriminal na batas at sa katapatan ng mga ahensya ng gobyerno: Paano mo mapapatunayan ang isang kasong murder kung walang bangkay, at paano ka maghahanap ng katotohanan kung ang mga biktima mismo ay tila binabayaran na para manahimik?

Ang Baluktot na Matematika ng mga Nawawala

Sa simula pa lamang, nagbigay ng kalituhan ang bilang ng mga biktima. Ang mga ulat sa pahayagan ay nagsasabing umaabot sa 100 ang nawawala, ngunit pormal na kinumpirma ng CIDG na 34 lamang ang naitala at pinag-iisipan ang kaso. Ang 34 na ito, na nagsimula noong 2022, ay tila isang maliit na bahagi lamang ng mas malaking kuwento. Ipinahayag ng mga opisyal ng pulisya na mayroon nang 62 respondents na kinasuhan kaugnay ng pitong pormal na reklamo, kabilang ang 18 pulis at mga pribadong indibidwal. Ang mga kasong ito ay sumasailalim na ngayon sa preliminary investigation sa DOJ, na nagbibigay ng pahiwatig na may seryosong pagkilos na ginagawa laban sa mga sinasabing sangkot.

Gayunpaman, ang pag-usad ng kaso ay napinsala ng mga teknikal at, higit sa lahat, mga isyu sa etika. Ang pinakamalaking hadlang ay nagmula sa pinakamalaking discovery.

Ang Nakakakilabot na Misteryo ng Taal Lake

Ang PCG, sa pamamagitan ng patuloy na 50-araw na operasyon ng underwater diving sa Taal Lake, ay nag-ulat ng isang nakagigimbal na retrieval. Ayon sa datos mula sa PNP Forensic Group, 401 buto ang narekober, kung saan 355 piraso ang pormal na kinumpirma na consistent with human skeletal remains o labi ng tao. Ang paghahanap ay partikular na matindi sa kalaliman na 60 hanggang 80 feet, malapit lamang sa shoreline—isang detalyeng nagpapahiwatig na ang mga labi ay hindi itinapon sa gitna ng lawa, kundi mas madaling maabot sa pampang.

Ang pagtuklas ng 355 labi ng tao sa isang lokasyon ay isang malaking pahiwatig ng isang mass crime scene, isang sitwasyon na dapat sana ay nagdulot ng malawakang alarma at agarang pagkilala. Ngunit sa halip, ang kaso ay humantong sa isang DNA deadlock.

Ang DNA Deadlock at ang Kaso ng Money for Silence

Ang pag-asa na ang mga labi ay makakapagbigay ng hustisya sa mga sabungero ay nananatiling malabo. Sa kabila ng pagsumite ng 163 samples para sa DNA testing, at sa kabila ng proseso na dapat sana ay tumatagal lamang ng 7 hanggang 8 araw, ang mga resulta ay nagpapakita ng isang nakapanlulumong katotohanan: Wala pang nagma-match na buto sa mga DNA samples na isinumite ng mga kamag-anak ng mga nawawalang sabungero [23:54].

Mas nakakabigla pa, tanging 29 na kamag-anak lamang ng 34 na nawawala ang nagbigay ng sample—isang kakulangan ng kooperasyon na nagbigay daan sa matinding hinala. Dito pumasok ang pinaka-sensasyonal na bahagi ng pagdinig. Isang opisyal ang nagsabi na may mga “nabalita” at “sumingaw” na impormasyon na may ilang pamilya ng biktima na tila “nagpabayad” o “binayaran na” upang manahimik at mawalan ng interes sa kaso [17:14].

Ang Pangulo ng komite ay naglabas ng matinding pagkabahala, na nagpapahiwatig na ang pera ang tila nangunguna sa imbestigasyon. “Kinakailangan lang po sa pagkitiwala natin ay ganito na sana naman eh hindi ah hindi manguna ang pera dito… Tulad ng sinabi mo kanina na nabayaran na yung ibang biktima ibig sabihin pera na ang namayani diyan,” wika ng chair [19:49]. Kung totoo ang mga bulong ng suhol, hindi lamang ang kaso ang nabibili, kundi maging ang dignidad ng mga biktima at ang katapatan ng mismong paghahanap sa katotohanan.

Sa puntong ito, nagbigay ng matibay na pangako ang CIDG Director, na sinabing: “I intend to finish this investigation hanggang [matapos] at hindi ako kayang bayaran.” Ang personal na pangako ng isang mataas na opisyal na “hindi ako kayang bayaran” ay nagbibigay ng kakaunting liwanag sa gitna ng lumalawak na kadiliman ng hinala [20:20].

Ang Legal na Hamon ng Corpus Delicti

Ang kawalan ng DNA match ay nagdulot ng isang kritikal na tanong mula kay Congresswoman Luis Tro tungkol sa legal na standing ng kaso: Maaari ba talagang umusad ang isang kasong murder nang walang bangkay (corpus delicti)?

Ang mga prosecution attorney ay nagsabing ayon sa general rule sa law school, ang pagtuklas sa katawan ng biktima ay esensyal. Ngunit binigyang diin naman ni Atty. Kalinisan na ang corpus delicti ay hindi kinakailangang tumukoy sa bangkay lamang, kundi sa kabuuan ng ebidensya [27:26]. Ayon sa mga jurisprudence ng Korte Suprema, ang kasong murder ay maaari pa ring magtagumpay sa pamamagitan ng “overwhelming circumstantial evidence,” tulad ng testimonial evidence ng mga saksi.

Subalit, nananatili ang mapanghamong sitwasyon: Kung ang 163 buto na nasuri na ay walang match sa mga sabungero, kailangan pang maghanap ng mas matibay at mas matinding patunay—isang gawain na nagpapabigat sa trabaho ng DOJ at CIDG.

Higit sa mga Sabungero: Ang 355 na Di-Kilalang Biktima

Ang pinakamalaking katanungan, at ang pinakamalaking hook para sa isang mas malalim na isyu ng karapatang pantao, ay inihain ni Congressman Montinho. Kung ang 355 human remains ay hindi mapapatunayang sa mga sabungero, ano ang gagawin ng gobyerno sa napakalaking bilang ng di-kilalang labi na natagpuan sa lawa?

Ang bilang na ito ay hindi lamang buto; sila ay mga tao. Ang pagkakaroon ng mahigit 300 di-kilalang labi na natagpuan sa isang lokasyon ay nagpapahiwatig ng isang systemic na problema—isang posibleng dumping ground para sa mga biktima ng extra-judicial killings (EJKs), mga nawawalang aktibista, o iba pang di-nalutas na mga kaso ng karahasan. Ang lawa ay maaaring nagtago ng matagal nang sikreto ng madilim na nakaraan ng bansa.

Inamin ng DOJ na ang pag-iimbestiga ay dapat magpatuloy. “Ah hindi po ah na masasara ang usaping ito kung maging negative man yung ah matching with the with the sabongero,” wika ni Congressman Montinho [33:01]. Ang DOJ, sa kanilang tugon, ay nagbigay ng katiyakan na patuloy nilang susuportahan ang PCG sa paghahanap sa huling quadrant ng lawa, umaasang makakahanap sila ng “better result.” Ngunit higit pa rito, ipinangako nila na: “we will be able to find uh solutions to other cases that have been uh unsolved in the past” [37:53].

Ang kaso ng mga nawawalang sabungero ay naging isang catalyst na naglantad ng isang mas malaking bangungot—ang katahimikan ng Taal Lake na nagtago ng napakaraming biktima. Ang paghahanap ng hustisya para sa 34 na sabungero ay tila hindi na lamang tungkol sa isang indibidwal na krimen, kundi isang kritikal na labanan upang basagin ang kultura ng impunity at mahanap ang katotohanan para sa daan-daang di-kilalang kaluluwa na tila walang pangalan at walang boses. Ang briefing na ito ay nagtapos, ngunit ang misyon—ang paghahanap ng hustisya para sa lahat ng nawawala at nasawi—ay tila nagsisimula pa lamang, sa gitna ng matinding pagsubok sa katapatan, katapangan, at paninindigan laban sa salapi at katahimikan.

Full video: