HUKAYIN ANG LIHIM: MGA MATATAS NA OPISYAL, NAKUULONG SA KAMARA MATAPOS MAIIPIT SA PAGSISINUNGALING HINGGIL SA MAIILAP NA DETALYE NG ‘WAR ON DRUGS’

Sa gitna ng isang matindi at kontrobersiyal na pagdinig sa Kongreso, natunghayan ng buong bansa ang isang pangyayari na bihira at punong-puno ng drama: ang tahasang pag-aresto at pagpapakulong sa isang mataas na opisyal ng pulisya sa loob mismo ng bakuran ng Batasan Pambansa. Ito ay hindi lamang isang simpleng pagdinig ng komite; ito ay isang pambansang paghaharap sa pagitan ng kapangyarihan ng pananagutan (accountability) at ng tila malalim at mapanganib na kultura ng pagtatago ng katotohanan sa hanay ng mga tagapagpatupad ng batas.

Ang Galit ni Paduano at ang Kaso ng Contempt

Si Major Albotra, ang opisyal na itinakdang magbigay ng pahayag bilang resource person, ay naging sentro ng matinding pag-uusisa at pagkadismaya ng mga mambabatas, partikular na ni Congressman Johnny Paduano. Ang himig ng pagdinig ay nagsimulang maging mainit nang paulit-ulit na sinubukan ni Major Albotra na umiwas at magbigay ng mga sagot na may pagdududa.

Ang pinakamatinding bahagi ng interogasyon ay umikot sa dalawang tauhan niya na kaniyang dinala sa Calamba at pagkatapos ay ibinalik sa Cebu noong 2018: sina PO3 Eugene Calumba at SPO2 Bandores. Taliwas sa inaasahan na pagiging tapat at kooperatibo, si Albotra ay mistulang nagpaliguy-ligoy, na humantong sa matinding akusasyon mula kay Cong. Paduano: “itong si Albotra kanina pa to e, napakasinungaling to!” [00:39].

Ang pagdinig ay hindi tumutugon lamang sa mga petsa o assignment. Ito ay tungkol sa buhay at kamatayan ng kaniyang mga kasamahan. Nang tanungin tungkol sa pagkamatay ni Calumba, sinabi ni Albotra na “namatay na po siya, Mr. Chair” [01:50]. Sa tanong kung ano ang ikinamatay, ang tugon ay: “nabaril po siya, Mr. Chair; binaril” [02:09]. Ngunit ang pagdududa at galit ng komite ay lalong sumiklab nang paulit-ulit niyang iginiit na hindi niya matandaan ang eksaktong petsa [00:06], at mas malala pa, wala siyang “direct idea” [07:24] o motive sa pagkamatay nito—kahit pa ito ay kaniyang bata o tauhan.

Ang ganitong uri ng pag-iwas sa pagbibigay ng kritikal na impormasyon, lalo na patungkol sa mga opisyal na namatay sa ilalim ng kaniyang pamumuno, ay itinuring na isang malinaw na paglapastangan sa Kongreso. Dahil dito, nagpasya si Congressman Paduano na umaksyon nang mabilis at matindi.

“Now I move to cite in contempt for lying in violation of section 11 paragraph C of our rules!” [00:50].

Ang mosyon ay inaprubahan, at hindi nagtagal, isang mas mabigat na desisyon ang sumunod. Bilang pagpapakita ng tindi ng pagkadismaya at pangangailangan na makuha ang katotohanan, iginiit ni Cong. Paduano ang mosyon na detinahin si Major Albotra: “I will move to detain Captain Albotra in the premises of the house until the committee report will be adopted in the plenary” [09:28]. Isang hiyaw na pagtatapos sa isang dramatikong pagtatanong, nagpapakita ng tindi ng determinasyon ng Kongreso na alamin ang katotohanan.

Ang Anino ni Calumba at ang Maitim na Lihim ng Cebu

Ang misteryo sa likod ng pagkamatay ni PO3 Eugene Calumba ang pinakamatinding pako sa kabaong ni Major Albotra. Si Calumba, kasama ni SPO2 Bandores, ay inasahang sasamahan si Albotra sa isang maikling tour of duty sa Region 4A, na tumagal lamang ng mas mababa sa isang buwan [25:56]. Pagbalik nila sa Cebu, kung saan sila ay nakatalaga sa Station 1 [03:33], binaril at napatay si Calumba.

Ang paliwanag ni Albotra hinggil sa kamatayan ay batay sa ulat na sinabi sa kaniya ni “Ma’am Garma,” na nagsasaad na si Calumba ay “nagsurveillance daw po” [29:02] at napansin ng kaniyang subject, na humantong sa putukan. Subalit, mabilis na pinabulaanan ni Garma ang kaniyang direktang kaalaman: “nung nangyari po ‘yun Mr. chair, I was in Guam… and I just relied on reports na lang po” [30:34]. Ang pagtatangkang magtago sa likod ng mga ulat at pag-iwas ay lalo lamang nagbigay-diin sa pag-aalinlangan ng komite.

Kung ang isang mataas na opisyal ay hindi nakakaalam ng eksaktong motive at detalye ng pagkamatay ng kaniyang tauhan, na ayon kay Cong. Paduano ay bitbit niya pa pabalik sa Cebu [06:10], ito ay nagpapahiwatig ng sadyang pagtatago o kawalan ng pananagutan na hindi katanggap-tanggap sa isang pampublikong opisyal. Ang babala ni Cong. Paduano kay Albotra ay malinaw: “Babalikan ko pa rin yung Calumba on the next hearing e… you better cooperate” [08:37].

Ang kaso ni Calumba ay nagpapahiwatig ng mas malawak at mas madilim na istorya ng mga operasyon at pagpatay na nangyari sa loob ng pulisya. Ang mga mambabatas ay nag-iimbestiga ng isang serye ng killings kung saan posibleng nadawit ang mga opisyal na ito, at ang pagtatago ni Albotra ay pumipigil sa paglalabas ng katotohanan.

Ang ‘Negate’ at ‘Neutralize’: Pumatay o Pigilan?

Hindi lamang ang kaso ni Albotra ang binusisi ng komite. Ang pagdinig ay nagbukas din ng isa pang sensitibong paksa na may direktang kaugnayan sa modus operandi ng kapulisan noong mga nakaraang taon—ang kontrobersyal na terminolohiya sa Giyera Kontra Droga.

Si Colonel Hector Grijaldo, ang Regional Force Commander ng Mobile Force Battalion sa Region 7 noong 2018 hanggang 2020, ay tinanong tungkol sa Operation Sauron, isang “internal security operation” [14:32]. Ngunit ang mas matinding argumento ay lumitaw sa talakayan hinggil sa PNP Memorandum Circular 16-2016 na pinirmahan ni dating PNP Chief Bato Dela Rosa.

Iginiit ni Atty. Chel Diokno na ang mga salitang “negate” at “neutralize,” na ginamit sa sirkular, ay nangangahulugang to kill o eliminate sa konteksto ng War on Drugs [17:03]. Aniya, “Hindi na kailangan sabihin na magnate o magne [negate/neutralize]… kung ang ibig sabihin ay to apprehend or to charge… ” [22:11]. Kinumpirma umano ito ng dating Chief ng PDEA at ni Colonel Espenido sa mga naunang pagdinig.

Ang pahayag na ito ay nagdulot ng pagtatalo. Agad na itinanong ng mga mambabatas sa iba pang pulis na naroroon—sina Colonel Grijaldo, Colonel Castillo, Colonel Petallo, at Colonel Andula—kung nangangahulugan bang “pumatay” ang “negate.” Lahat sila ay nagkaisa sa sagot na hindi, kundi ang ibig sabihin ay “to stop” o “to terminate the operation” [23:40].

Gayunpaman, muling pinatunayan ni Congressman Abante, gamit ang diksyonaryo, na ang neutralize ay may mga kasingkahulugan na: “to kill, destroy, to put to death, deliberately assassinate, execute, liquidate, murder, rub out, slay, terminate, take out” [34:32].

Ang diskusyong ito ay nagpapakita ng isang malaking gap o puwang sa pagitan ng literal at operasyonal na kahulugan ng mga salita sa loob ng PNP. Kung ang mga termino ay sadyang ginamit upang magbigay ng imprudence sa mga pulis na pumatay, gaya ng iginigiit ni Atty. Diokno, ito ay nagbubunyag ng isang sistematikong problema sa command responsibility at human rights na kailangan tugunan ng Kongreso.

Ang Tungkulin ng Katotohanan at Pananagutan

Ang desisyon na i-detain si Major Albotra ay isang matapang na hakbang na nagpapatunay na ang Kongreso ay hindi magpapahintulot sa pagtatago ng impormasyon, lalo na kung may kinalaman ito sa mga kaso ng pagkamatay. Ang mensahe ay malinaw: hindi maaaring magpaliguy-ligoy sa mga seryosong usapin na may kinalaman sa pambansang seguridad at hustisya.

Ayon pa kay Cong. Paduano, “I will not ask you anymore, in the next hearing, you better cooperate… ang dami pa kong alam, may sunud-sunod pa” [09:02]. Nagbigay pa ng seryosong babala si Cong. Fernandez, na nagsasabing: “you will be thankful with this Quad com [committee] because it is your safety that we are after for” [11:17], na nagpapahiwatig na ang pagpapatahimik kay Albotra sa Kamara ay posibleng paraan upang maprotektahan siya sa mga banta sa labas, lalo na kung ang kaniyang mga nalalaman ay naglalagay sa kaniya sa panganib.

Ang mga pangyayari sa pagdinig na ito ay nag-iiwan sa publiko ng maraming katanungan: Ano ang koneksyon ng maikling tour of duty nina Albotra, Calumba, at Bandores sa Region 4A at ang biglaang pagkamatay ni Calumba sa Cebu? Ano ang tunay na papel ng mga opisyal na ito sa mas malaking istorya ng extrajudicial killings?

Sa huli, ang pagpapakulong kay Major Albotra ay isang paalala sa lahat ng opisyal ng gobyerno na walang sinuman ang nakatataas sa batas at sa pananagutan. Ang karahasan, misteryosong pagkamatay, at pagsisinungaling ay kailanman hindi magtatagal, at ang kapangyarihan ng Kongreso ay magsisilbing refuge at instrument upang hukayin ang katotohanan, gaano man ito kadilim o kasakit tanggapin. Ang pagdinig ay ipagpapatuloy, at ang bansa ay nakabantay sa bawat detalye, naghihintay ng kumpletong pagbunyag ng mga lihim na pilit na inililibing ng mga matataas na opisyal.

Full video: