ANG MALALIM NA SUGAT NG SISTEMA: MULA SA BANGGAAN SA ICC HANGGANG SA BALINTUNA NG HUSTISYA SA BOC

Ang paghahanap sa katotohanan at pananagutan ay madalas na nagdudulot ng matinding sigalot sa entablado ng pulitika. Sa sunud-sunod na mga pagdinig at pagtatalo, dalawang malaking isyu ang umukit sa kamalayan ng publiko: ang pag-uusig kay dating Pangulong Rodrigo Duterte sa International Criminal Court (ICC) at ang talamak, matagal nang sakit ng katiwalian sa Bureau of Customs (BOC) na kilala bilang “Tara System.”

Ang mga kaganapang ito, na tila magkahiwalay, ay nagtagpo sa iisang punto: ang balintuna ng hustisya sa Pilipinas, kung saan ang mga bayani ay nagiging biktima, at ang mga nagkasala ay tila hindi matitinag.

I. Ang Matinding Banggaan: Bato vs. Castro at ang Tanong ng Hurisdiksyon ng ICC

Ang eksena ay nag-init sa isang senatorial face-off at mga serye ng pagdinig, kung saan nagkaharap sina Senador Ronald “Bato” Dela Rosa, na dating hepe ng Philippine National Police (PNP) at pangunahing arkitekto ng Oplan Tokhang sa ilalim ni Duterte, at si ACT Teachers Party-list Representative France Castro. Ang sentro ng kanilang pagtatalo: Dapat ba talagang kasuhan si dating Pangulong Duterte sa ICC dahil sa diumano’y crimes against humanity kaugnay ng War on Drugs?

Para kay Kongresista Castro, matigas ang kanyang paninindigan. Aniya, “long overdue na raw ang pagsasampa ng kaso kay Duterte” [00:43]. Hindi lamang ang dating pangulo, kundi pati na rin ang mga kasapakat niya at nag-utos sa pagpatay, ay dapat managot. Binigyang-diin niya ang libo-libong pinatay at ang pangangailangan ng hustisya para sa mga mamamayan.

Ngunit may sariling depensa si Senador Dela Rosa, na naghain ng conditional na sagot. “Hybrid, pwedeng Yes, pwedeng no” [01:10], aniya. Kinilala niya na nobody is above the law, ngunit iginiit na kung walang kasalanan, hindi dapat kasuhan, dahil ang guilt is personal [01:25]. Sa madaling salita, hindi raw dapat ipataw kay Duterte ang kasalanan ng mga ninja cops o iba pang nagpatupad.

Nagpatuloy ang sigalot nang ireklamo ni Castro na si Dela Rosa mismo ay dapat ding kasuhan [02:07], dahil siya ang nagdisenyo ng mga polisiya. Ang tugon ni Dela Rosa ay isang matinding counter-attack, kung saan inungkat niya ang kaso ni Castro kaugnay ng Expanded Anti-Trafficking in Persons Act at ang Special Protection of Children Against Abuse, Exploitation, and Discrimination Act [02:23]. Tila isang ad hominem na atake, tinanong ni Dela Rosa kung bakit hindi pa ito nakakulong.

Gayunpaman, pinalinaw ng mga legal analysis, kabilang ang inilabas ng Noiban Republic page [04:35], ang malinaw na posisyon: hindi matatakasan ang pananagutan sa batas. Kahit pa umatras ang Pilipinas sa ICC, nananatili ang hurisdiksyon nito sa mga krimen na ginawa noong miyembro pa tayo ng Rome Statute (Nobyembre 1, 2011 hanggang Marso 16, 2019) [05:31]. Sa ilalim ng administrasyong Duterte, naniniwala ang Office of the Prosecutor ng ICC na may “reasonable bases na naniniwala silang may naganap na crimes against human” [05:52], kabilang ang libo-libong patayang walang due process at sistematikong pag-target sa mahihirap.

Ang banggaang ito ay hindi lamang tungkol sa dalawang pulitiko. Ito ay tungkol sa pag-asa ng mga pamilyang nabiktima na makamit ang hustisya—isang pag-asang hindi basta-basta mabubura ng isang unilateral withdrawal o pulitikal na propaganda.

II. Ang Lason sa Sistema: Ang Walang Kamatayang ‘Tara System’ sa BOC

Kasabay ng matinding pagtatalo sa ICC, umusbong naman ang mga nakakagulantang na rebelasyon sa Kongreso hinggil sa katiwalian sa Bureau of Customs (BOC), na sentro ng kalakalan sa bansa.

Ang saksing si Mr. Jimmy Guban, isang dating intelligence officer na may 17 taong serbisyo [01:08:42], ang nagbigay-liwanag sa isang sistema ng korapsyon na hindi na bago—ang tinatawag na “Tara System.” Ayon kay Guban, hindi ito imbensyon ng kasalukuyan. Sa katunayan, “wala pa ako sa customs [ay] I was with economic intelligence and investigation bureau before, before i became an intelligence officer in the custom system is already there” [01:08:57].

Ano ang Tara System? Ito ay isang mekanismo ng lagay o grease money na nagpapabilis sa pagpapalabas ng kargamento. Ito ay nagsisilbing partnership [01:10:20] sa pagitan ng mga broker at importer at ng mga tiwaling opisyal. Dahil sa Tara, ang mga container ay hindi na sumasailalim sa 100% inspection, naiikutan ang X-ray [01:10:27], at madaling nakalulusot ang mga misdeclared o, mas malala, mga iligal na produkto tulad ng droga.

Ang isyu ay hindi lang sa laki ng per container na lagay, na tinatayang umaabot sa bilyun-bilyong piso. Ayon sa kaniyang pagtaya, sa isang port pa lamang, ang nawawala sa gobyerno ay aabot sa 100 bilyong piso [01:13:36]. Ang kalakasan ng sistema ay sumasalamin sa tindi ng korapsyon “from head down the line” [01:11:52] at nagpapatunay na hindi ito matatapos hangga’t mayroong unit na pumapayag.

III. Ang ‘Davao Mafia’ at ang Sentralisadong Kapangyarihan

Mas lalo pang uminit ang pagdinig nang banggitin ni Mr. Guban ang tila impluwensya ng political figures sa BOC. Inilarawan niya ang pagkakaroon ng “Davao Mafia” [01:18:06] noong nakaraang administrasyon, isang grupo na tila nagkokontrol sa sistema. Tiniyak niya na may mga pagkakataong mayroong “calls Made to the customs… from Pulong [Duterte] and Mons [Carpio]” [07:25] para magpa-release ng container. Ito ay nagpapakita na ang korapsyon ay hindi lamang isyu ng BOC personnel kundi ng influence peddling [01:19:44] na nagmumula sa labas, lalo na sa mga matataas na posisyon.

Ang malaking tanong ay umikot din sa Central Command o Operation Center ng BOC. Ayon kay Guban, ang Central Command [01:11:17] ang nagbibigay ng go signal sa lahat ng district, na naging sentro rin ng Tara System.

Samantala, depensa naman ng dating Commissioner Faeldon, ang Central Command ay sadyang inilatag “to curb the Tara system” [01:14:38] at upang mapabilis ang trade facilitation. Sa pamamagitan ng Central Command, inalis ang turf ng mga collector at inspector [01:16:45] sa bawat port na siyang nag-iisyu ng alert o seizure—isang panggigipit na ginagamit upang makahingi ng Tara. Ipinakita ni Faeldon na ang Central Command ay may layuning makipaglaban sa korapsyon.

Gayunpaman, nanatili ang agam-agam. Kung ang sistemang nilikha para sugpuin ang korapsyon ay nagiging sentro rin ng korapsyon, ito ay nangangahulugang ang problema ay hindi lamang sa istraktura, kundi sa mga kamay na humahawak nito.

IV. Ang Balintuna ng Hustisya: Ang Kaso ng Magnetic Lifters at ang Ahenteng Nakakulong

Ang pinaka-emosyonal at nakakagulat na bahagi ng pagdinig ay ang karanasan ni Jimmy Guban sa kaso ng magnetic lifters na naglalaman ng tinatayang shabu na aabot sa bilyun-bilyong piso.

Si Guban, kasama sina Col. Fajardo at Col. Asierto, ay kabilang sa mga nanghuli ng abandoned shipment sa Manila International Container Port (MICP) [20:02]. Ang masaklap na katotohanan: “Totally hindi ho nakalabas ng customs” [20:24] ang droga. Dahil sa kanilang aksyon, hindi nailabas ang iligal na kargamento.

Ngunit sa halip na ituring na bayani, “Kami ang kinulong” [20:07]. Si Guban, kasama ang dalawa pa, ay sinampahan ng kasong conspiracy to import. Ang pinuno ng PDEA noon, si General Aquino, ay nagkumpirma na nag-file sila ng kaso laban sa mahigit 40 katao, kasama ang Chinese at Vietnamese. Ngunit sa pagdinig, nagulantang ang mga kongresista nang umamin si Aquino: si Guban lang ang personnel ng Customs na nakakulong dahil sa isyung ito [33:56].

Maging si Congressman Akop ay nagpahayag ng matinding pagtataka: “Bakit po ‘yung nanghuli at hindi nakalabas ‘yung illegal drugs sa customs na taga-customs siya ngayon ang nakakulong?” [38:09].

Ito ang matinding balintuna. Ang opisyal na tumutupad sa tungkulin, na nagsilbing internal check laban sa sarili niyang ahensya, ang siyang pinatawan ng pinakamabigat na parusa. Ayon kay Guban, ang kaso ay “pinaka-worst” [24:53], dahil wala raw silang ginawa kundi hulihin ang iligal na droga.

Ang isyung ito ay nagbigay ng koneksyon sa unang tinalakay na isyu: binanggit ni Congressman Paduano na si Col. Asierto, ang isa sa mga kasamahan ni Guban at pinanggalingan ng impormasyon, ay nagiging witness na ngayon sa ICC [56:14]. Tila ang mga indibidwal na pinagkaitan ng hustisya sa loob ng bansa dahil sa paglaban sa korapsyon at droga ay naghahanap na ng pananagutan sa pandaigdigang korte.

V. Konklusyon: Pananagutan, Isang Biktima

Ang mga pagdinig na ito ay hindi lamang nagbigay-liwanag sa mga detalye ng korapsyon at political turmoil. Nagsilbi itong salamin ng isang sistema na nabubulok. Ang laban para sa pananagutan ay lumalabas na kasing-kumplikado ng paglilinis sa BOC.

Sa usapin ng War on Drugs, nilinaw ng ICC na hindi matatakasan ang paglilitis sa kabila ng pag-atras ng bansa [04:35]. Sa usapin ng korapsyon, inamin ng mga dating opisyal na may Tara System [04:47:57] at nag-aalok sila ng digitalization at pre-shipment inspection bilang solusyon [02:32:24].

Ngunit habang nagpapatuloy ang mga talumpati tungkol sa reporma, naghihintay ng “Speedy trial… at sana your honor pairalin po ‘yung tama na batas, rule of law” [02:06:44] si Jimmy Guban. Ang kanyang kaso ay isang malalim na paalala: kung ang mga nagtatangkang linisin ang sistema ay sila pa ang kinukulong, paano pa makukuha ng taumbayan ang hustisyang matagal nang minimithi?

Ang Pilipinas ay nangangailangan ng pananagutan, hindi lamang sa matataas na opisyal, kundi sa bawat antas ng burukrasya. At ang laban na ito, na umaabot na sa International Criminal Court at nangingibabaw sa bulwagan ng Kongreso, ay malayo pa sa katapusan. Ang tanging panalo ay ang buong-buo at tapat na pagwawasto sa sistema, kung saan ang katotohanan ay hindi binabaluktot at ang hustisya ay hindi nagiging balintuna.

Full video: