GUNI-GUNI O PROYEKTO? Bilyong Pondo sa Flood Control, Kinulimbat ng Sindikato; Ang “Pie Sharing” na Nagpaguho sa mga Dike at Tiwala ng Taumbayan

Sa isang pribilehiyong talumpati na umalingawngaw sa plenaryo ng Senado, isang matinding pasabog ang inihain ni Senador Ping Lacson na naglantad sa isang sistematikong korapsyon na hindi lamang nagpapalubog sa Pilipinas sa baha kundi maging sa kailaliman ng kasakiman. Sa gitna ng paulit-ulit na paghagupit ng kalamidad at habagat, ang inaasahang proteksyon mula sa mga bilyon-bilyong pisong inilaan para sa flood control ay nagmistulang abo, o mas masahol pa—nagmistulang mga “guni-guni” na proyekto.

Ayon sa masusing pag-aaral at imbestigasyon ng tanggapan ni Senador Lacson, lumabas ang isang nakakagulantang na kalakaran kung paano sinisikil at minamasa-kara ng mga tiwaling opisyal, pulitiko, at kontratista ang kaban ng bayan. Sa loob lamang ng 15 taon (mula 2011 hanggang 2025), humigit-kumulang Php1.9 trilyon ang inilaan para sa Flood Control Management Program sa ilalim ng Department of Public Works and Highways (DPWH). Higit na nakakabahala, sa loob lamang ng tatlong taon (2023 hanggang 2025), umabot na sa Php1 trilyon ang pondo, na bumubuo sa halos 53% ng kabuuang pondo sa loob ng 15 taon.

Ngunit ang tanong ay, saan napunta ang perang ito?

Ang “Reseta” at ang “Pie Sharing”: Walang Matira sa Proyekto

Inilarawan ni Senador Lacson ang isang garapal na sistema ng “pie sharing” o paghahati-hati ng pondo na tinatawag nilang “lagay” o “komisyon.” Sa isang flood control project na may pondo, halimbawa, na Php100 milyon, kahit ibawas na ang legal na deductions (tulad ng VAT, withholding tax, bonds, at allowable contractor’s profit na 8-10%), aabot pa rin sa 40% hanggang 60% ng natitirang budget ang kinukulimbat bago pa man magsimula ang aktuwal na paggawa.

Ganito ang nakakagulat na pormula ng korapsyon na natuklasan:

8% hanggang 10% para sa mga matataas na opisyal ng DPWH. (Swerte na kung pumayag ang District Engineer sa 6% lamang).

2% hanggang 3% na karagdagang share ng District Engineering Office (DEO) kung may sosobra pa sa allowable na kita ng kontratista—isang katiyakang tinawag nilang “Reseta,” dahil nakatakda na ang presyo na dapat “lunukin” na lamang ng kontratista.

5% hanggang 6% para sa mga miyembro ng Bids and Awards Committee (BAC).

0.5% hanggang 1% para sa COA (Commission on Audit) – isang nakakakilabot na indikasyon na pati ang tagapagbantay ay kabilang sa sistema.

5% hanggang 6% para sa “Passing Through” o “Parking Fee” (tinatawag ding royalty) na ibinibigay sa pulitikong may kontrol sa distrito.

20% hanggang 25% ang karaniwang napupunta sa funder o project proponent na pulitiko.

Sa ganitong hatian, napakaswerte na lamang daw kung aabot pa sa 40% ang matitira para sa pagpapatayo ng proyekto. Ang malinaw: ang pondo ng bayan ay ginahasa, at ang mga taumbayan ang naiwang lumulubog sa baha, walang proteksyon, at nagdudusa.

Ang Talamak na Guni-Guni: Mula Bulacan Hanggang Mindoro

Ang pinakamalaking rebelasyon ay ang pagkakaroon ng mga “ghost projects” o mga proyektong tinawag ng Pangulo na “guni-guni” lamang. Ito ay mga proyektong may budget appropriation at awarded contract at nakatatak na completed sa rekord ng DPWH, ngunit wala namang estrukturang naitayo sa aktwal na lokasyon.

Ang Kaso ng Bulacan: Ang Pinaka-Otoriyos

Tinukoy ni Lacson ang Bulacan First Engineering District bilang pinaka-otoriyos na lugar, kung saan umaabot sa humigit-kumulang 30 ghost projects ang nadiskubre.

Ang Pader ng Subdibisyon na Ginawang Dike: Sa Barangay Calero, Malolos, isang River Bank Protection na nagkakahalaga ng Php77.199 milyon ang nakatatak na completed noong Oktubre 2024. Ngunit nang puntahan ng team ni Lacson ang coordinates, ang nakita ay hindi river bank protection kundi simpleng perimeter fence ng isang subdivision!

Ang Naglahong Darcy and Anna Builders: Ilang proyekto sa Hagonoy, Bulacan, kabilang ang sa Barangay Carillo at Abulalas, ang may pare-parehong kontrata na Php77.199 milyon at na-award sa Darcy and Anna Builders and Trading. Ngunit nang hanapin ang proyekto, wala silang makita. Nang puntahan ang nakarehistrong address ng contractor sa Cardona, Rizal, hindi construction company ang natagpuan kundi isang gym at e-payment store. Ang kumpanya ay nagmistulang multo, na nag-iwan ng milyun-milyong ghost projects na pawang binayaran na.

Oriental Mindoro: Bilyones Naibuhos, Baha pa rin

Maging sa Nauhan, Oriental Mindoro, kung saan buong lalawigan ang binuhusan ng Php19 bilyong pondo sa loob ng tatlong taon (55% nito ay napunta sa Nauhan pa lamang), talamak din ang ghost projects at mga palpak na estruktura.

Proyekto ni Guni-Guni, Php192.99M: Sa Barangay Apitong, Nauhan, isang Road Dike na nagkakahalaga ng Php192.99 milyon ang nakatatak na completed noong 2024. Ngunit nagpaliwanag ang mga residente na wala silang nakitang flood control na ginawa noong nakaraang taon. Nasaan ang Php193 milyon?

Ang Congressional Insertions at ang Agila: Ibinunyag din ni Lacson ang tungkol sa mga Congressional Insertions—mga proyektong hindi kasama sa orihinal na National Expenditure Program (NEP) ng Pangulo ngunit biglaang sumulpot sa General Appropriations Act (GAA). Bilang halimbawa, isang kongresista ang hayagang nagpaskil ng banner at nagdeklara sa social media na ang mga flood control projects sa Baco at Nauhan ay “funded by his office,” na nagkakahalaga ng bilyon-bilyon—isang malinaw na pag-aari sa proyekto na dapat ay sa gobyerno.

Ang Pagguho ng mga “Bagong” Dike: Substandard at Tinipid

Bukod sa mga ghost projects, masakit sa loob ng taumbayan ang makita na ang mga proyekto na naitayo ay gumuho agad dahil sa substandard na materyales.

Ang Pag-aray ng Arayat: Sa Candating, Arayat, Pampanga, ang River Bank Mitigation Project ay nagmistulang “mukha ng isang bigong flood control.” Ang proyekto na orihinal na nagkakahalaga lamang ng P40 milyon noong 2018 ay nag-abiso sa paulit-ulit na repair na umabot na sa kabuuang Php274.8 milyon para sa iisang kontratista, ang Edmary Construction and Trading. Ang mas nakakagalit, ang bago pa sanang repair nito (Hunyo 2025) ay gumuho na naman sa paghagupit ni Bagyong Emong.

Buhangin, Hindi Semento, ang Laman: Sa Nauhan, Oriental Mindoro, ang mga dikes sa Barangay Mulawin at Tagumpay na nagkakahalaga ng daang milyon ay nasira agad. Ayon sa imbestigasyon at patotoo ng mga residente, buhangin at hindi ang tamang pinaghalong graba at semento ang laman ng mga dike. May mga sheet piles ding pinutol sa gitna at gumamit ng lower grade reinforcement steel bars. Sa madaling salita, ang proyekto ay sinadyang “tinipid, sinadyang minali, at shortcut ang pagkagawa.” Mayroon na raw silang “standard para sa substandard.”

Panawagan sa “Grid Control” at Hustisya

Ang exposé ni Senador Lacson, na sinundan ng pagsuporta ng ilang kasamahan, kabilang na si Senate Majority Leader Joel Villanueva na nagsabing “nakapanlulumo, nakakagalit, at nakakakulo ng dugo” ang mga natuklasan, ay hindi lamang isang simpleng talumpati—ito ay isang sigaw para sa hustisya.

Ang paglulunsad ng Malacañang sa website na “Sumbong sa Pangulo” ay kinilala ni Lacson bilang malaking tulong sa kanilang imbestigasyon, lalo na sa paghahanap ng coordinates ng mga ghost projects. Ngunit hindi sapat ang paghahanap. Ang mas matinding kailangan ay ang pananagutan.

Kinilala ni Lacson na marami sa mga tapat na District Engineers, insiders sa DPWH, at mga contractors na napipilitang sumunod sa bulok na sistema ang handang magsalita at pangalanan ang mga tiwaling opisyal. Ngunit ang nag-iisang tanong nila ay: “Sagot ba ninyo ang kaligtasan namin at sigurado bang tuloy-tuloy ang laban hanggang sa dulo?”

Ang problema sa bansa ay hindi na lang flood control, kundi “grid control”—ang pagkontrol sa kasakiman.

Sa huli, ang mensahe ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr. sa kanyang huling SONA ay muling umalingawngaw sa bulwagan ng Senado, na nagsisilbing matinding babala sa mga kawatan: “Mahiya naman kayo!” Panahon na upang ipanagot ang mga taong mas inuna ang kanilang bulsa kaysa sa kaligtasan ng taumbayan. Ang laban ay hindi lamang para sa pagpigil sa baha, kundi para sa paglilinis ng sistema na mismong nagpapalubog sa ating bansa.

Full video: