Bala, Pera, at ang 5 AM na Tawag: Royina Garma, Humarap sa Kongreso at Binaligtad ang Kasaysayan ng War on Drugs

Sa isang pambihirang pagdinig ng QuadCom, napuno ng tensiyon at emosyon ang bulwagan ng Kongreso, nang humarap si dating Philippine National Police (PNP) official at dating Philippine Charity Sweepstakes Office (PCSO) General Manager Royina Garma. Ang kanyang testimonya ay hindi lamang isang simpleng pag-amin; ito ay isang nag-aalab na paglalahad na nagbigay liwanag sa madilim at kontrobersiyal na sistema ng ‘War on Drugs’ noong nakaraang administrasyon, nagbubunyag ng mga lihim na koneksyon, hindi opisyal na pondo, at ang nakagigimbal na presyo para sa buhay ng tao.

Hindi naging madali ang pagpapasyang ito para kay Garma, na kitang-kita ang pag-iyak habang binabasa ang kanyang affidavit. Ang kanyang mga luha, aniya, ay bunga ng matinding pagninilay-nilay at paghahanap ng lakas ng loob (courage) upang humarap sa katotohanan ([04:10:00]). Ngunit ang kanyang pagnanais na ipahayag ang katotohanan, batay sa kanyang paniniwala na ang katotohanan ang magpapalaya (the truth will set you free), ay mas matimbang kaysa sa kanyang pangamba. Ang pangambang ito ay hindi walang basehan; bilang isang ordinaryong mamamayan na ngayon ay walang puwesto at kapangyarihan, kinatatakutan niya ang kakayahan, impluwensya, at yaman ng mga taong kanyang binanggit sa kanyang testimonya ([04:22:00]).

Ang Lihim na Pagtawag sa Madaling-Araw at ang Daanan ng Pagtitiwala

Ang isa sa pinakabigat na bahagi ng salaysay ni Garma ay ang personal at unusual na tawag na kanyang natanggap mula kay noon ay President-elect Rodrigo Duterte bandang alas-5:00 ng umaga, noong Mayo 2016 ([00:00], [03:04]). Inutusan siyang magmaneho at personal na sunduin si Duterte, at silang dalawa lamang ang magkasama sa sasakyan. Isang sitwasyon na labis niyang ikinagulat, lalo na’t ito ang unang beses na nagawa nila ito.

Habang iginigiit ni Garma na ang kanilang relasyon ay nanatiling “just work” ([05:38]) at mariin niyang itinanggi ang anumang romansa sa kabila ng mga ulat at usap-usapan (tulad ng kay Mon Tulfo) ([03:45]), ang ganitong antas ng pagtitiwala ay nag-ugat sa kanilang matagal na samahan sa Davao City. Ipinaliwanag niya na siya ang pinaka-senior na babaeng pulis-opisyal sa Davao City Police Office, at siya ang unang PNPA officer na na-assign doon noong Mayor pa si Duterte. Ang kanyang familiarity at ang nakita niyang dedikasyon sa trabaho ang naging pundasyon ng pagtitiwala, na umabot hanggang sa puntong nagiging tagapagsalita pa siya ng mga station commanders sa mga conference ([04:16], [05:17]). Ang detalye ng personal na pagmamaneho sa Presidente-elect ay nagbibigay-diin sa lalim ng kanyang koneksyon sa sentro ng kapangyarihan sa simula pa lang ng administrasyon.

Ang Madilim na Sistema ng Pondo: Rewards para sa Pagpatay

Ang testimonya ni Garma ay nagbigay linaw sa isang nakatagong katotohanan tungkol sa pondo ng pulisya—ang isyu ng Coplan (planned operation) funding. Ayon kay Garma, sa station level, wala talagang pondo na binibigay ang PNP para sa Coplan. Kaya naman, ang mga lokal na pulis ay napipilitang lumapit sa mga mayor upang humingi ng pondo para sa mga search warrant, pag-deploy ng ahente, at pagbayad sa mga ito ([06:43], [06:50]).

Ngunit ang mas matindi ay ang pagbubunyag niya sa sistema ng reward na nauugnay sa mga pagpatay. Sa ilalim ng istrukturang ipinakita sa CIDG 11, nagkakaroon ng pabuya para sa mga insidente ng pagkamatay (killing) at tanging ang expenses lamang ang nirere-refund para sa mga arrests ([05:32:00]). Kung may mamatay, may pinapadalang reward sa operatiba ([05:38:00]). Ito ang nagbigay-daan sa hinala na mismong ang sistema ay nagpapalakas ng kultura ng extrajudicial killing (EJK), sa halip na pag-aresto at pagpapatupad ng tamang proseso ng batas.

Ang ‘Money Trail’ at ang Bangko ng Kamatayan

Nagsilbing ugat ng iskandalo ang pagbubunyag ni Garma sa detalyadong daloy ng pera na ginamit bilang pondo para sa mga operasyon at reward. Kinilala niya si Peter Parungo, alyas Pedro, isang non-organic o trustee na tauhan ng CIDG 11, na siyang in-charge sa pagtanggap at pagbabayad ng pera. Nabulgar na ang lahat ng Cop funds for operation expenses and rewards for agents ay pinoproseso sa pamamagitan ng personal na bank accounts ni Parungo sa Metrobank, BDO, at PS Bank ([02:30:44], [02:37:00]).

Ang nakagigimbal na impormasyon ay nakuha ni Garma mula mismo kay Parungo. Sa isang pagkakataon, nakita niya si Parungo na nagkakamot ng ulo at nagrereklamo dahil sa dami ng pera na pumapasok linggo-linggo sa kanyang mga account, kaya’t balak na nitong mag-open ng iba pang bank accounts ([02:43:00]). Ayon kay Parungo, ang pera at instruction ay nagmumula kay alyas Ming Espina/Espino, na staff ni “Sir Bongo” (na iniuugnay kay Senador Bong Go) noong panahong iyon ([02:37:00], [02:50:00]). Ito ay nagpapakita ng isang parallel structure na pinondohan ng mga tauhan mula sa sentro ng kapangyarihan (Malacañang/PMS), gamit ang mga sibilyan at personal na bank account upang pondohan ang mga sensitibong operasyon.

Ang Pag-amin sa Planned Operation: Ang Pagpaslang kay Mayor Halili

Mas tumindi pa ang testimonya nang binanggit ni Garma ang kaso ng pagpaslang kay Mayor Tony Halili ng Tanauan City, Batangas, na binaril ng sniper habang nagpa-flag raising ceremony ([03:26:00]). Sa kabila ng kanyang pahayag na hearsay lamang ang kanyang alam sa kaso, ibinunyag niya ang isang nakababahalang pag-amin mula sa isang opisyal. Kinilala ni Garma si Major Kenneth Albortra (Lieutenant Colonel noong panahong iyon) ng Region 7, na diumano ay nagpabida sa kanya na siya at ang kanyang team ang nasa likod ng pagpatay kay Halili. Ayon kay Albortra, ito ay isang planned operation ([03:31:00], [03:40:00]).

Ang pagbubunyag na ito ay nagbigay ng boses sa isang pampublikong isyu ng extrajudicial killing, na may direktang pag-amin mula sa isang pulis na sangkot, na nagpapatunay na ang mga nangyari ay hindi aksidente o simpleng shootouts kundi may organisadong pagpaplano.

Ang Istruktura ng Kamatayan: CIDG 11 Bilang Focal Point

Sa ilalim ng pamumuno ni “Leonardo” (ang tinutukoy na opisyal na may kapangyarihan), ang orihinal na ideya ng isang malaking task force (na may Luzon, Visayas, Mindanao structure) ay binalangkas ngunit hindi naituloy ([01:21:00]). Sa halip, nagkaroon ng simplified na setup kung saan ang CIDG 11 (Davao) ang naging focal area o depository ng lahat ng impormasyon, data validation, at reports ([03:02:40], [04:31:00]).

Ang team na inatasan para dito ay kinabibilangan nina Romel Bakat, Rodel Serbo, Michael Palma, at Peter Parungo, na nagtatrabaho sa ilalim ni Leonardo upang kolektahin, i-verify, at i-compile ang mga ulat ng aresto o pagkamatay. Si Lester Bergano, isang sibilyan, ang nag-e-encode ng listahan ng mga drug personality ([02:47:00], [05:29:00]). Ayon kay Garma, si Leonardo ang may final authority para magdesisyon kung sino ang mapapabilang o aalisin sa listahan, at kung ano ang threat level nila ([05:58:00]). Bagaman hindi siya ang “progenitor” ng orihinal na listahang binasa ng Presidente, si Leonardo at ang kanyang grupo ang nag-update, nag-compile, at nag-monitor ng buong sistema ng War on Drugs sa bansa.

Pagharap sa Kinabukasan at Hiling na Kooperasyon

Sa pagtatapos ng kanyang testimonya, nagbigay ng mensahe si Garma. Bagamat naintindihan niya ang sitwasyon ng mga pulis na “napilitan” dahil sa culture ng serbisyo at takot na ma-assign sa malalayong lugar o makasuhan ([01:54:00]), mariin niyang iginiit na hindi na dapat mangyari muli ang mga ganitong sistema sa anumang administrasyon ([02:04:00]).

Agad na tumugon ang mga mambabatas sa Kongreso. Nag-motion sila na imbitahan at ipatawag sina Ming Espino, Peter Parungo, Lester Bergano, at Major Kenneth Albortra upang magbigay ng sarili nilang testimonya. Ang mga pangalan na ito ay kritikal sa pagbubuo ng kumpletong larawan ng War on Drugs: ang nagbigay ng pondo, ang naghawak ng pera, ang nag-encode ng listahan ng kamatayan, at ang umamin sa planned operation.

Ang pag-amin ni Royina Garma ay nagbigay ng crack sa matibay na pader ng “code of silence” na matagal nang bumabalot sa PNP ([03:52:00]). Sa gitna ng takot at luha, nagbigay siya ng isang kritikal na piraso ng palaisipan na inaasahang magdadala sa bansa sa mas malalim na pag-unawa sa kasaysayan, at sa huli, sa paghahanap ng hustisya para sa libu-libong biktima. Ang laban para sa katotohanan ay nagsisimula pa lamang, at ang QuadCom hearing na ito ay maituturing na isang makasaysayang pagbaligtad sa naratibo ng kapangyarihan.

Full video: