P112 Milyong Pondo, Ipinasa Lang sa ‘Security’: Ang Nakakagulat na Detalye sa Vault, Duffel Bag, at Sapakang Inilahad sa Kongreso

Ang Bise Presidente ng Pilipinas, si Sara Duterte, ay kasalukuyang nakaharap sa isa sa pinakamalaking krisis sa kanyang karera sa pulitika, na bumabalot sa dalawang magkaibang kontrobersya na parehong naglalantad ng malaking problema sa pamamahala at pananagutan. Sa isang banda, may kaso ng umano’y direct assault na kinasangkutan ng kanyang pinuno ng seguridad. Sa kabilang dako, naglabasan ang mga nakakagulat na detalye tungkol sa P112.5 milyong confidential funds (CF) ng Department of Education (DepEd) na tila hinawakan nang walang sapat na legal na pananagutan at kontrol. Ang mga pangyayaring ito, na inilabas sa publiko sa pamamagitan ng matitinding pagdinig sa Kongreso at pormal na paghaharap ng kaso, ay nag-iwan sa sambayanan ng tanong: may karapatan pa ba ang taumbayan na magtiwala sa mga opisyal na dapat naglilingkod sa kanila?

Ang Sapakan sa Ospital: Kaso Laban sa Security Head ni VP Sara

Nagsimula ang serye ng mga problema sa isang insidente sa Veterans Memorial Medical Center (VMMC). Ayon sa mga ulat at testimonya, si Colonel Raymond Lachica, ang pinuno ng Vice President Security and Protection Group (VPSG), ay sinasabing nanakit o nagtulak ng isang public officer—si Lieutenant Colonel Jason Villamore ng Quezon City Police District Medical and Dental Unit. Ang insidente ay naganap habang tinutulungan ni Lt. Col. Villamore ang isang pasyente, si Atty. Zuleika Lopez (Chief of Staff ng OVP), na ilipat mula sa VMMC patungong St. Luke’s Medical Center noong Nobyembre 23.

Ang pahayag ng pulisya ay malinaw: pisikal na sinaktan umano ni Lachica si Villamore sa gitna ng paglilipat. Dahil dito, naghain ng reklamo ang Quezon City Police District laban kay Colonel Lachica at sa iba pang sangkot, na kinabibilangan ng paglabag sa Revised Penal Code kaugnay ng direct assault, disobedience to authority, at grave coercion. Isinasaad sa batas na ang pananakit sa isang public officer habang ginagampanan niya ang kanyang opisyal na tungkulin—gaya ni Villamore na inutusan na tumulong sa pasyente—ay maituturing na qualified direct assault.

Ang reaksyon naman ni Bise Presidente Duterte ay dagdag na kumplikasyon sa sitwasyon. Ibinunyag niya na sasampahan din niya ng counter-charges ang ilang opisyal ng pulisya, kabilang ang kidnapping, robbery, at disobedience. Sa kanyang pahayag, binatikos niya ang Philippine National Police (PNP), partikular ang pagtanggi nitong may impormasyon sila tungkol sa diumano’y banta laban sa Bise Presidente. Para kay Duterte, ang kawalan ng kaalaman ng PNP ay nagpapakita ng kanilang incompetence. Ang sagutan at paratangan sa pagitan ng OVP at pulisya ay lalong nagpabigat sa alalahanin tungkol sa tamang asal at pagiging karapat-dapat ng mga opisyal na humahawak ng mataas na katungkulan [01:39]-[02:10].

Ang Lihim na Pondo ng DepEd: P112.5 Milyon sa ilalim ng Pagsisiyasat

Kung ang insidente sa VMMC ay isang sagupaan ng pisikal na puwersa, ang pagdinig naman sa confidential funds ng DepEd ay isang pagsagupa ng legal na pananagutan at transparency. Sa gitna ng imbestigasyon ng Kongreso, lumabas ang mga nakakagulat na detalye kung paanong hinawakan ang P112.5 milyong pondo—na kinuha sa tatlong tranches na P37.5 milyon bawat isa—noong 2023.

Ang sentro ng pagbubunyag ay si Edward Fajarda, ang Special Disbursing Officer (SDO) ng DepEd noong panahong si VP Sara pa ang kalihim. Sa kanyang testimonya, inilahad ni Fajarda ang proseso ng pagkuha at pag-disperse ng napakalaking halaga, na nagbunyag ng malalim na problema sa sistema.

Una, tinukoy ang kanyang credential sa posisyon. Inamin ni Fajarda na siya ay isang co-terminous employee (Salary Grade 17, na kumikita lamang ng humigit-kumulang P40,000 kada buwan) at ang kanyang pagkakatalaga bilang SDO ay batay sa “tiwala at kompiyansa” (trust and confidence) ni VP Sara Duterte [02:37:09]-[02:40:09]. Ang pinakamalakas na credential niya, sa katunayan, ay ang pagiging asawa ni Sunshine Fajarda, na dati nang nagtrabaho kay Duterte sa Davao [02:41:17]-[02:44:04]. Ang pagtatalaga ng isang co-terminous employee sa isang sensitibong posisyon na humahawak ng daan-daang milyong pondo ay kinuwestiyon ng mga mambabatas, lalo pa’t ang posisyon ng SDO ay nangangailangan ng pananagutan na regular employee.

Ang Isyu ng Bond at Accountability: P4 Milyon Laban sa P50 Milyon

Ang pananagutan ni Fajarda sa pondo ay higit na binigyang diin ng Bureau of Treasury (BTr) representative. Malinaw na ang SDO ay isang accountable officer at ang DepEd CF ay public funds. Ngunit ang pinakamalaking pagkakaiba ay lumabas nang talakayin ang fidelity bond ni Fajarda. Inilahad na ang kanyang accountability ay aabot sa P50 milyon, subalit ang kanyang naaprubahang bond coverage ay P4 milyon lamang [04:40:04]-[04:52:13].

Ito ay naging isang kritikal na punto. Ipinaliwanag ng BTr na ang fidelity bond ay nagsisilbing assurance o pangako na tapat na gaganap ang opisyal sa kanyang tungkulin, at ang fidelity fund ay siyang sasagot sa mga kakulangan o pagkawala ng pondo, hanggang sa halaga ng bond. Ngunit sa sitwasyong ito, ang P4 milyon na bond ay minimal o napakaliit na bahagi lamang ng P50 milyon na kanyang hawak. Sumang-ayon ang mga mambabatas at maging ang kinatawan ng BTr na ang ganoong kaliit na bond ay nagtatanggal ng incentive para sa SDO na gamitin nang tama ang napakalaking pondo, at naglalantad sa gobyerno sa napakalaking peligro kung sakaling mawala ang pera.

Ang Pag-withdraw sa Cash: Duffel Bags at ang Office Vault

Ang paraan ng paghawak sa pondo ang lalong nagpainit sa kontrobersya. Inamin ni Fajarda na ang P37.5 milyong tseke (tatlong beses) ay kinuha niya sa Land Bank sa loob ng DepEd premises. Ang napakalaking halaga ay ini-withdraw sa cash at, sa kanyang sariling paglalarawan, dinala gamit ang dalawang duffel bags at isang malaking bag [01:09:45]-[01:14:34]. Ang mga bag na puno ng pera ay dinala sa isang vault sa loob ng opisina, kung saan siya lamang ang may access [01:02:46]-[01:03:02]. Hindi niya ito idineposito sa anumang opisyal na banko. Ang pag-iimbak at paghawak ng massive cash sa opisina, kaysa sa official depository bank, ay nagtaas ng malaking red flag sa tamang proseso ng pananalapi.

Ang mas nakakagulat pa, inamin ni Fajarda na hindi siya ang final disburser. Matapos i-withdraw ang pera, ang buong responsibilidad ng pag-disperse ng confidential funds ay ibinigay niya kay Colonel Dennis Nolasco, isang security officer na un-bonded [01:03:45]-[01:05:22]. Ayon kay Fajarda, si Nolasco ang expert sa confidential operations at siya ang nagbigay ng quarterly activity plan—na hindi pinapayagang kopyahin ni Fajarda dahil sa pagiging confidential nito [01:06:12]-[01:07:22].

Ibig sabihin, ang accountable officer (Fajarda) na may legal na pananagutan ay ipinasa ang pera sa isang taong walang pormal na bond (Nolasco) at walang alam si Fajarda kung sino ang mga final recipient. Ginawa nitong isang pass-the-buck system ang paggamit ng CF, kung saan ang taong may pananagutan ay bulag sa aktuwal na paggamit ng pondo. Ang sistemang ito ay labis na kinuwestiyon ng mga mambabatas, dahil ito ay naglalagay sa alanganin sa buong prinsipyo ng accountability at transparency ng public funds.

Ang Kontrobersyal na Liquidasyon: Ginamit ba Talaga sa ‘Confidential Operations’?

Lalo pang tumindi ang pagdududa nang talakayin ang liquidation reports ng pondo. Ayon kay Fajarda, siya ang gumawa ng liquidation at accomplishment reports (na tinulungan ni Colonel Nolasco) at ito ay certified din ni VP Sara Duterte [01:26:06]-[01:27:03].

Ang unang liquidation report para sa P37.5 milyon ay nagpapakita na ang buong halaga ay ginamit para sa “payment for operational/MOE expenses of the vice president/secretary of the Department of Education” [01:26:54]-[01:28:09]. Walang isinoli, ibig sabihin, naubos ang buong pondo. Ngunit nang tanungin kung ano ang ibig sabihin ng “operational/MOE expenses,” nagpaliwanag si Fajarda na ito ay tumutukoy sa confidential operations.

Dito lumabas ang malaking problema. Pinuna ng mga mambabatas na sa mismong dokumento ng liquidation na sinertipikahan niya at ni VP Sara, walang adjective na “confidential” na ginamit. Ang paggamit ng confidential fund para sa operational o Maintenance and Other Operating Expenses (MOE) ay may malaking legal implication [01:33:50]-[01:34:24]. Kung ang pondo ay ginamit para sa regular MOE at hindi sa confidential operations (tulad ng intelligence gathering o surveillance), ito ay isang malinaw na paglabag sa mga patakaran ng CF.

Sa huli, ipinilit ng mga mambabatas na imbitahan ang security officer na si Colonel Dennis Nolasco sa susunod na pagdinig upang makita ang buong larawan ng paggamit ng pondo, lalo na’t siya ang may hawak ng lahat ng detalye ng disbursement.

Ang mga kontrobersyang ito, mula sa di-umano’y direct assault ng security head hanggang sa tila lack of accountability sa paghawak ng confidential funds, ay hindi lamang isyu ng indibidwal na pagkakamali. Ito ay nagpapahiwatig ng isang mas malalim na krisis sa pamamahala, kung saan ang trust and confidence sa pulitika ay tila mas mahalaga kaysa sa rule of law at fiscal responsibility. Ang bawat Pilipino ay may karapatang malaman kung saan napunta ang bawat sentimo ng kanilang buwis, lalo na kung ang usapan ay P112.5 milyong pondong dapat ay inilaan para sa edukasyon ng kabataan, ngunit nauwi sa duffel bags, vault, at isang kontrobersyal na security officer. Ang panawagan para sa full transparency at accountability ay mas tumitindi ngayon.

Full video: