Sa Ilalim ng Kapulungan: Ang ‘Institutional Courtesy’ Bilang Huling Sandigan ni Senador Bato Dela Rosa Laban sa ICC

Isang nakabibinging katahimikan ang tila bumabalot sa mataas na kapulungan ng Kongreso—ang Senado—ngunit sa likod ng tahimik na facade na ito ay nagaganap ang isang matinding pulitikal at legal na krisis na sumasalamin sa lumalalang pagkakawatak-watak ng bansa. Ang dahilan? Ang International Criminal Court (ICC), ang pandaigdigang hukuman na naglilitis sa mga kaso ng crimes against humanity, ay tuluyan nang humahakbang at naglalabas ng mga pangalan na konektado sa madugong war on drugs ng nakaraang administrasyon. Sa gitna ng kaguluhan, ang sentro ng atensyon ay si Senador Ronald ‘Bato’ Dela Rosa, ang tinaguriang ‘Architect’ ng Oplan Tokhang, na ngayon ay humihingi ng santuwaryo sa kanyang sariling institusyon, at si Senate President Francis “Chiz” Escudero, na tila handang gamitin ang buong bigat ng Senado upang magsilbing kalasag.

Hindi lamang si dating Pangulong Rodrigo Duterte ang nasa sentro ng usapin. Ayon sa mga inilabas na impormasyon, siyam na indibidwal ang tinukoy ng ICC bilang kapwa akusado ni Duterte. Bagama’t hindi pormal na pinangalanan ang karamihan sa kanila para sa kanilang seguridad, tahasan namang binanggit si Senador Bato Dela Rosa, kasama si Vicente Danao, ang humalili sa kanya bilang hepe ng pulisya sa Davao City, dahil sa kanilang instrumental na papel sa pagpapatupad ng “Tokhang.” Ang pagkakabanggit sa mga pangalang ito ay nagpapahiwatig ng mas malawak at mas malalim na imbestigasyon ng ICC, isang bagay na matagal nang pinangangambahan ng mga indibidwal na konektado sa kampanya.

Sa harap ng posibleng pag-aresto, naunang humingi ng proteksyon si Senador Dela Rosa kay Senate President Escudero. Ang tugon ni Escudero? Isang mariing kumpirmasyon na hindi papayagan ng Senado na arestuhin ang sinuman nilang miyembro sa loob ng kanilang tanggapan. Ito, aniya, ay nakabatay sa isang matagal nang tradisyon na tinatawag na “Institutional Courtesy.”

Ang Institutional Courtesy: Mas Matimbang Kaysa sa Batas?

Ang konsepto ng Institutional Courtesy, na siyang binibigyang diin ni Escudero, ay isang usapin ng tradisyon at paggalang sa institusyon, higit sa pormal na batas. Ayon kay Escudero, bagama’t walang legal na batayan ang proteksyong ito para maging immunity from arrest—lalo pa’t ang kaso ni Dela Rosa ay isang crimes against humanity na may karampatang parusa na higit sa anim na taon—ito ay nagbibigay-diin sa integridad ng Senado bilang isang kapulungan. Ang Institutional Courtesy ay nagdidikta na hindi maaaring pumasok ang kapulisan (o Interpol, lalo na kung ito ay dayuhan) sa loob ng Senado upang magsilbi ng warrant at posasan ang isang Senador.

Ang proteksyong ito, ayon sa Pangulo ng Senado, ay hindi panghabambuhay. Ito ay upang mabigyan si Dela Rosa ng “sapat na panahon na magkaroon ng linaw o pagpapasya ang kanyang judicial remedies,” tulad ng pagkuha ng Temporary Restraining Order (TRO) mula sa Korte Suprema o paghahanda ng iba pang legal na hakbang. Ang desisyon ni Escudero ay nakaugat sa mga naunang kaganapan sa kasaysayan ng Senado, kung saan ang iba pang mga senador na naharap sa iba’t ibang kaso—mula sa rebellion hanggang sa plunder—ay pansamantalang namalagi sa loob ng gusali.

Binanggit ni Escudero ang mga kaso nina dating Senador Juan Ponce Enrile, Bong Revilla, Jinggoy Estrada, Panfilo Lacson, Leila De Lima, at lalo na si Antonio Trillanes IV, na siyang pinakamatagal na namalagi sa Senado—umabot sa 25 araw—habang hinihintay ang desisyon ng Korte kaugnay sa kanyang amnestiya. Ipinapahiwatig nito na may malakas na precedent ang Senado na gumamit ng Institutional Courtesy, na kahit session break ang Kongreso ay mananatiling protektado ang isang miyembro sa loob ng premises ng Senado.

Gayunpaman, nilinaw ni Escudero ang limitasyon: “within the premises of the Senate outside the gate, labas ang Senado roon.” Ibig sabihin, kung sakaling mag-i-issue ng warrant ang ICC, maaaring maging katulad ng sa pelikula ang senaryo, kung saan babantayan ng mga awtoridad si Dela Rosa sa labas ng gusali, naghihintay na lumabas ito.

Ang Epekto ng ICC: Dibisyon at Impeachment Trial

Ang usapin sa ICC ay hindi lamang naglalagay kay Dela Rosa sa alanganin, kundi nagdudulot din ng malaking alalahanin sa buong bansa. Hindi ikinaila ni Escudero ang kanyang “halo-halong pakiramdam—halong lungkot, inis, pagkadismaya, galit, pagkalito” sa mga nagaganap. Pinangangambahan niya na ang patuloy na pag-iingay at pagpapainit sa isyu ay nagdudulot ng matinding “divisiveness” o pagkakawatak-watak sa pagitan ng mga Pilipino.

Isang matindi at emosyonal na panawagan ang binitawan ni Escudero, na humiling sa mga pulitiko, lalo na sa mga kandidato sa nalalapit na halalan, na huwag gamitin ang isyu ng ICC laban kina Duterte at Dela Rosa para sa kanilang personal na interes sa pulitika. Aniya, “Malalim na sugat ang pwedeng ilikha nito sa pagitan ng ating mga kababayan sa pagitan ng Mindanao, ng Luzon, ng Visayas na hindi makakabuti sa ating bansa.” Ang kanyang panawagan ay isang pagkilala sa emosyonal na bigat ng kaso at sa posibleng epekto nito sa pambansang pagkakaisa at ekonomiya.

Ang Papel ni VP Sara Duterte at ang Impeachment Timeline

Bukod sa ICC, tinalakay din ni Escudero ang tungkol sa posibleng impeachment trial ni Vice President Sara Duterte, na kasabay na rin ngayon ng pagiging abala niya sa legal na depensa ng kanyang ama. Sa isang bahagi ng panayam, naitanong ang legalidad ng pag-aabogado ni VP Duterte para sa kanyang ama. Mariing nilinaw ni Escudero na walang batas na nagbabawal sa isang impeachable officer na mag-abogado sa ICC, dahil ang limitasyon na ito ay nakatuon lamang sa mga miyembro ng Kongreso na ayaw maapektuhan ang korte at husgado sa Pilipinas. Gayunpaman, inamin niya na maaaring gamitin ito ng publiko sa pagpapasya kung iboboto pa siyang muli o hindi, at ito ay bahagi ng kanilang accountability bilang mga halal na opisyal.

Sa kabila ng ingay at tensyon, ipinunto ni Escudero na hindi nila balak na ipagpaliban ang preparasyon para sa impeachment trial. Ang kaso ng ICC at ang impeachment ay “magkahiwalay na insidente,” aniya, at walang nakikitang rason upang maantala ang trabaho ng Senado. Ang target na timetable ng Senado ay mananatili, na inaasahang matatapos ang impeachment trial bago mag-October 10 recess ng Senado, o halos kasabay ng Setyembre 23 ICC hearing.

Ang Tanong ng Soberanya at Kinabukasan

Ang sitwasyon sa pagitan ng Senado at ng ICC ay higit pa sa kaso ng isang senador. Ito ay tungkol sa soberanya ng Pilipinas, ang saklaw ng batas, at ang halaga ng ‘institutional courtesy’ sa harap ng pandaigdigang hustisya. Ang paghaharap ng pambansang tradisyon at ng internasyunal na utos ay naglalagay sa bansa sa isang matinding test case.

Kung susuriin, ang pagbibigay ng santuwaryo kay Dela Rosa ay isang taktika upang manatili siya sa bansa at maubos ang kanyang mga legal na opsyon sa Korte Suprema. Ito ay nagpapakita ng isang determinasyon mula sa Senado na protektahan ang kanilang miyembro. Subalit, nananatiling malaking tanong kung magiging sapat ba ang Institutional Courtesy upang hadlangan ang due process na sinasabi ng ICC.

Sa huli, ang pag-igting ng pulitika, ang pagsasabayan ng ICC case at impeachment trial, at ang pagtawag sa pambansang pagkakaisa ay nagpapakita na ang Pilipinas ay nasa isang kritikal na sangandaan. Ang mga Pilipino, sa dulo, ang magdedesisyon kung anong halaga ang mas matimbang: ang pagtatanggol sa isang institusyon o ang pagtugon sa pandaigdigang panawagan para sa katarungan at pananagutan. Ang mga desisyon na ginagawa ngayon sa ilalim ng kapulungan ng Senado ay hindi lamang magtatakda ng kinabukasan nina Dela Rosa at Duterte, kundi magiging batayan ng direksyon ng hustisya at demokrasya sa Pilipinas. Ang pananaw ni Senate President Escudero, na tila balanse sa pagitan ng pag-unawa sa emosyon ng mga akusado at ng pagtatanggol sa institusyon, ay magiging litmus test sa kakayahan ng mga lider na pamunuan ang isang bansa na ngayon ay nasa matinding pagsubok.

Full video: